Budizm — Nirvana’ya Yolculuk

Fəsil vacib bir qeydlə açılır: ilk Buddizmdə yaradıcı Tanrı ideyası yoxdur, varlığın yoxdan təsadüfən yaranması da qəbul edilmir. Hər şey ön şərtlərə bağlıdır və bu, «on iki halqalı səbəbiyyət» və ya «asılı yaranma» qanunu ilə izah olunur. Kitab bu zənciri addım-addım sadalayır: cəhalət (avidya) yanlış düşüncələrə, onlar bilinçə, bilinç «mən» və «mən olmayan» ayrılığına, oradan altı duyğu sahəsinə, təmasa, hisslərə, istəklərə, bağlılığa, varolmaya, doğuluşa, qocalıq və ölümə aparır — və dövr yenidən cəhalətlə başlayır.

Burada kitabın ilk zəifliyi görünür: zəncirin ikinci halqası (formalaşmalar, sanskritcə samskara) mətndə «samsara» kimi yazılıb, doğuluş (jati) isə «cati» kimi. Bu, yeni başlayan oxucunu çaşdıra bilər, çünki samsara Buddizmdə tamamilə başqa bir anlayışdır — doğuluş və ölüm dövrəsinin özü. Belə terminoloji sürüşmələr kitabın ciddi redaktədən keçmədiyini göstərir.

Dörd nəcib həqiqətin təqdimatı isə aydın və faydalıdır. Birinci həqiqət — həyat əzab (dukkha) ilə doludur — «əzabın beş toplusu» (bədən, duyğular, qavrayış, istəklər və bilinç) vasitəsilə izah olunur; doğuluş, xəstəlik, qocalıq, ölüm, sevdiklərindən ayrılıq, sevmədikləri ilə birlikdə olmaq, hətta nikah əzab mənbəyi kimi sadalanır. Kitab ədalətlə qeyd edir ki, həyat yalnız əzabdan ibarət deyil, həzzi də içində daşıyır. Buddanın həkim kimi xəstəliyi təşxis etməsi, səbəbini tapması və müalicəsini yazması bənzətməsi də yerindədir.

Səkkiz addımlı yolun hər mərhələsi ayrıca izah olunur: doğru bilik, doğru niyyət, doğru danışıq, doğru əməl (beş əxlaq əmri daxil), doğru peşə, doğru səy, doğru diqqət və doğru konsentrasiya. Xüsusilə «doğru peşə» bölməsi maraqlıdır: bir buddist qəssablıq, dəri ticarəti, ov ləvazimatı, spirtli içki və narkotik istehsalı ilə məşğul ola bilməz. Rahiblər üçün əlavə qaydalar — yalnız səhərdən günortayadək yemək, ətir və zinət istifadə etməmək, qızıl-gümüş qəbul etməmək — da verilib.

Fəslin sonunda karma və Nirvana izah olunur. Karmanın, Buddizmdə yaradıcı Tanrı olmadığı üçün, taleçiliyi rədd etdiyi haqqında fikir maraqlıdır. Nirvana isə Buddanın «Od xütbəsi»nə əsasən, istəklər, qəzəb və nifrətlə alovlanan «odun sönməsi» kimi təqdim olunur, amma kitab vurğulayır ki, bu, yox olmaq deyil, həm də sükunət və kamillik halıdır. Fırtınalı dənizdə sakit ada, sərin mağara kimi simvolik təsvirlər mətnə poetik bir çalar qatır.

Ümumilikdə fəsil məlumat baxımından zəngindir, amma dil köhnəlmiş türk akademik üslubundadır («ruhbanlıq», «mübahisə», «mürakibə») və tərcüməçi adı olsa da, mətn daha çox türk mənbələrindən toplanmış kimi oxunur. Bəzi iddialar — məsələn, səkkiz addımlı yolun köhnə mətnlərdə olmadığı — izahsız verilir. Qısa və sistemli giriş üçün yararlıdır, amma Buddizmi dərindən anlamaq istəyən oxucu bundan sonra daha ciddi bir mənbəyə keçməlidir.

• Qısa, müstəqil fəsillər və sadalama üslubu
• Ölkələr üzrə Buddizm tarixi, o cümlədən türk Buddizmi haqqında ayrıca fəsil
• Sanskrit və pali terminləri mötərizədə verilir
• Kitabın sonunda Buddaya aid edilən kəlamlar toplusu