Heç Kimin Ölkəsi

Roman bizi elə ilk sətirlərdən qeyri-müəyyən bir dünyaya salır: adı çəkilməyən bir adada, adı çəkilməyən bir poçt işçisi hər səhər saat altı otuzda oyanır — amma bunu necə bildiyini özü də bilmir, çünki saatı çoxdan dayanıb. Vaxtı yalnız pəncərədən düşən işığın bucağından təxmin edir. Bu, kitabın bütün gedişatına hakim olan bir naxışın ilk nümunəsidir: heç nə tam əmin deyil, hər fakt sual işarəsiylə gəlir.

Müəllif bunu üslub səviyyəsində də dəstəkləyir — demək olar hər abzasda 'bəlkə' sözü təkrarlanır, cümlələr öz-özünü sual altına alır ('Bu səhər də oyandı. Yoxsa oyanmadı?'). İlk baxışda bu, yorucu görünə bilər, amma tezliklə anlayırsan ki, bu, sadəcə üslub oyunu deyil — kitabın əsas mövzusunun formaya çevrilmiş halıdır: bilməmək vəziyyəti.

Həqiqi hərəkət ikinci-üçüncü səhifələrdə başlayır: qonşu qadın poçt işçisinə bir qəzet uzadır, başlıqda sadə bir cümlə — 'Seçkilərdə heç kim səs vermədi.' Bu, kitabın bütün sonrakı gedişatını işə salan qığılcımdır, amma müəllif bunu heç bir dramatik effektlə təqdim etmir — sakit, demək olar biganə bir tonda.

Bundan sonra kitab əsasən üç nəfərin (poçt işçisi, müəllim, dərzi) söhbətlərindən ibarətdir. Onların heç birinin adı yoxdur — yalnız peşələri ilə tanınırlar. Bu, təsadüfi deyil: kimliyin özü də romanın sual altına aldığı şeylərdən biridir. Söhbətlər get-gedə sadə bir sualdan ('Sən səs vermisən?') sokratik bir sorğuya keçir: hökumət kimdir? Kim demişdir ki, müəllim lazımdır? Əgər heç kim 'mən hökumətəm' deməyibsə, hökumət həqiqətən varmı?

Bu, birbaşa Kafka-nın bürokratiya təsvirlərini xatırladır — görünməz, əlçatmaz bir hakimiyyət mövzusu — amma daha çox José Saramago-nun 'Ensaio sobre a Lucidez' romanı ilə səsləşir, orada da bir şəhərdə seçicilərin əksəriyyəti boş bülleten atır və bu, dövləti iflic edir. Fərq budur ki, Mir Cəlal-ın adasında hərc-mərclik yox, sükunət hökm sürür — cəmiyyət özü-özünü idarə etməyə davam edir, sanki hakimiyyət heç vaxt lazım olmayıb.

Kitabın 'Birinci Gün', 'İkinci Gün' kimi fəsil başlıqları vaxtı struktura salır, amma bu struktur da get-gedə mənasını itirir — personajlar özləri deyir ki, 'illər keçdi, ya da aylar, ya da bir gecə.' Bu, kiçik, amma effektiv bir yazı qərarıdır: oxucu da personajlarla birlikdə zaman hissini itirir.

Ən maraqlı məqamlardan biri budur ki, müəllif heç bir konkret cavab vermir — nə hökumətin niyə yox olduğunu, nə də kimin qəzeti çap etdiyini izah etmir. Bu, bəzi oxucuları narahat edə bilər, amma elə kitabın gücü də buradadır: cavabsızlığın özü mövzuya çevrilir.

İlk iki fəsil sırf dialoqdan ibarət olsa da, heç vaxt statik hiss olunmur — çünki hər replika əvvəlkini sual altına alır, oxucunu da eyni qeyri-müəyyənliyə çəkir. Bu, az sözlə çox demək bacarığının nümunəsidir.

• Personajların adı yoxdur — yalnız peşə ilə tanınırlar, bu, kimlik mövzusunu gücləndirir
• 'Bəlkə' sözünün təkrarı romanın qeyri-müəyyənlik hissini formaya çevirir
• Fəsillər 'Gün'lərlə bölünür, amma zaman hissi get-gedə əriyir