Bilişsel Psikoloji — Zihin, Araştırma ve Gündelik Deneyim

Fəsil yaddaşı laboratoriyadan çıxarıb gündəlik həyata gətirir və bunu müəllifin öz xatirəsi ilə edir: 11 sentyabr 2001-ci il hücumlarını universitetdəki ofisinə gedərkən katibədən eşitdiyini, əvvəlcə kiçik bir təyyarənin yolunu azdığını düşündüyünü, sonra həyat yoldaşına zəng edib qüllənin çökdüyünü öyrəndiyini danışır. Oxucuya da eyni sualları verir: siz harada idiniz, kimdən eşitdiniz? Bu, 1977-ci ildə Braun və Kulikin Kennedi sui-qəsdi əsasında irəli sürdükləri «flaş yaddaş» anlayışına gözəl girişdir: şok və emosional hadisəni eşitdiyimiz anın şəraiti fotoşəkil kimi yaddaşa həkk olunurmuş.

Fəslin gücü bu intuitiv fikri necə sınadığındadır. Goldstein Braun və Kulikin metodunun zəifliyini göstərir: xatirələr illər sonra toplanıb, doğruluğunu yoxlamaq mümkün olmayıb. Həll «təkrarlanan xatırlama» metodudur. Naysser və Harşın «Çellencer» təcrübəsində tələbələr fəlakətdən bir gün sonra və iki il yarım sonra eyni suallara cavab veriblər: bir iştirakçı əvvəlcə xəbəri din dərsində eşitdiyini yazıb, sonra isə yataqxanada otaq yoldaşı ilə televizorda gördüyünü «xatırlayıb». Xəbəri ilk dəfə televizordan eşitdiyini deyənlərin payı 21%-dən 45%-ə qalxıb. Talariko və Rubinin 11 sentyabr tədqiqatı isə flaş xatirələrin adi xatirələr qədər solduğunu, amma insanların onlara daha çox inandığını göstərib.

Kitab qərəzsizdir və əks nəticələri də göstərir: Devidson və həmkarlarının tədqiqatında bir il sonra 11 sentyabr xatirələrinin uyğunluq balı 0,77, adi hadisələrin isə 0,33 olub, iştirakçıların 35%-i adi hadisəni ümumiyyətlə xatırlaya bilməyib. Goldstein fərqin mümkün səbəblərini müzakirə edir və oxucunu tək bir tədqiqata güvənməməyə öyrədir — dərsliyin ən dəyərli cəhətlərindən biri budur.

Növbəti bölmə yaddaşın «qurucu» təbiətinə keçir. Frederik Bartlettin 1932-ci ildə nəşr etdiyi klassik təcrübədə iştirakçılar Kanada yerlilərinin «Ruhların müharibəsi» əfsanəsini oxuyub dəfələrlə təkrar danışıblar; zaman keçdikcə hekayə qısalıb, təhrif olunub və ən əsası, iştirakçıların öz mədəniyyətinə uyğunlaşdırılıb. Ardınca Elizabet Loftusun məşhur təcrübələri gəlir: «dayan» nişanını görənlər sonradan verilən yanıltıcı sualdan sonra «yol ver» nişanı gördüklərini deyiblər; qəza videosundan sonra «çırpışanda» sözü ilə soruşulanlar sürəti daha yüksək təxmin ediblər və bir həftə sonra 32%-i olmayan sınıq şüşəni «görüb» — «vurulanda» sözünü eşidənlərdə bu, 14% olub.

Fəslin praktik zirvəsi şahid ifadələridir. Kitab ABŞ-da DNT sübutu ilə 248 nəfərin haqsız məhkum edildiyinin üzə çıxdığını və bu hökmlərin böyük əksəriyyətinin səhv şahid tanımasına əsaslandığını xatırladır, sonra səhvlərin qavrayış, yaddaş və polis prosedurlarından necə yarandığını izah edir. Fəsil uşaqlıqda istismar xatirələri ilə bağlı həssas mübahisəyə də toxunur. Zəif tərəf türkcə tərcümədədir: Bartlettin adı ardıcıl olaraq «Barlett» yazılıb, şəkil altı yazıda «11 Eylül 2011» kimi tarix səhvi var — oxucu bu kiçik səhvlərə diqqət etməlidir.

Nəticədə bu fəsil bütün kitabın niyə klassik sayıldığını göstərir: gündəlik həyatdan sual verir, klassik təcrübələri addım-addım izah edir, nəticələrin məhdudiyyətlərini gizlətmir və oxucunu öz yaddaşına şübhə ilə baxmağa öyrədir. Dərslik olsa da, müəllifin şəxsi nümunələri və «Birlikdə düşünək» bölmələri mətni canlı saxlayır. Kitabın ölçüsü qorxuducu ola bilər, amma yaddaş haqqında yalnız bu fəsli oxumaq belə əhəmiyyətli dünyagörüşü dəyişikliyi yaradır.

• Hər fəsildə «Metod» və «Nümayiş» qutuları
• Çoxlu qrafik, sxem və fotoşəkil
• Fəsil ortasında və sonunda özünü yoxlama sualları, xülasə və açar terminlər
• Müəllifin öz həyatından gündəlik nümunələr