Zamanın Qısa Tarixi
Uyğundur
- Kainatın mənşəyi, zaman və qara dəliklər haqqında riyaziyyatsız, sadə izahat axtaranlara
- Elm tarixini (Aristoteldən Eynşteynə) bir hekayə kimi izləmək istəyənlərə
- Fizikanın böyük suallarına (kainatın başlanğıcı, "hər şeyin nəzəriyyəsi") maraqlı olanlara
- Elmi-populyar ədəbiyyatın klassiklərini tanımaq istəyən oxuculara
Uyğun deyil
- Riyazi düsturlarla, tənliklərlə izahat gözləyənlərə — kitab qəsdən riyaziyyatdan qaçır
- Çox sadələşdirilmiş, yüngül elmi məzmuna öyrəşənlərə — bəzi anlayışlar (qeyri-müəyyənlik prinsipi, kvant mexanikası) diqqət tələb edir
- Müasir kəşflərlə (2010-cu illərdən sonrakı) tanış olmaq istəyənlərə — kitab 1988-ci ildə yazılıb, bəzi məlumatlar köhnəlib
- Müəllifin şəxsi tərcümeyi-halına dair geniş məlumat gözləyənlərə — kitab demək olar ki, tam elmi məzmuna həsr olunub
Kitab məşhur bir lətifə ilə açılır: rəvayətə görə Bertrand Rasıl astronomiya mövzusunda mühazirə oxuyarkən, salonun arxasında oturan yaşlı bir qadın ayağa qalxıb "dünya əslində nəhəng bir tısbağanın kürəyində dayanıb" deyir. Rasıl istehza ilə "bəs tısbağa nəyin üstündə dayanıb?" deyə soruşanda qadın cavab verir: "Sən çox ağıllısan, oğlum, amma aşağısı hər yerdə tısbağadır!" Hokinq bu lətifə ilə oxucunu kainatın necə "dayandığı" sualının, elə tısbağa cavabı qədər sadəlövh görünə biləcəyi ehtimalına hazırlayır.
Sonra Hokinq elm tarixinin başlanğıcına qayıdır: e.ə. 340-cı ildə Aristotel artıq dünyanın yastı disk yox, kürə formasında olduğunu iki dəqiq dəlillə — ay tutulmasında düşən kölgənin dairəviliyi və Şimal Ulduzunun müxtəlif enliklərdə fərqli bucaq altında görünməsi — sübut etmişdi. Hokinq həmçinin Aristotelin dünyanın çevrəsini 400.000 stadiya (təxminən bugünkü dəyərin iki qatı) kimi hesabladığını qeyd edir.
Fəsil sonra Batlamyusun yer-mərkəzli modelindən Kopernikin günəş-mərkəzli təklifinə keçir — Kopernik ilk dəfə fikrini kilsədən qorxaraq adsız yaymışdı. Kepler və Qalileo bu nəzəriyyəni müdafiə edir, 1609-cu ildə Qalileonun teleskoplu müşahidələri (Yupiterin peykləri) Aristotel-Batlamyus modelinə ölümcül zərbə vurur.
Hokinq daha sonra Nyutonun cazibə qanununa keçir və onun Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə necə əlaqəli olduğunu izah edir — Nyuton nəzəriyyəsi gündəlik həyatda hələ də işlək qalır, çünki iki nəzəriyyə arasındakı fərq adi şəraitdə əhəmiyyətsizdir, amma Merkurinin orbitindəki incə anomaliyalar Eynşteynin nəzəriyyəsini təsdiqləyir.
Fəslin mərkəzi arqumenti budur: müasir fizika kainatı iki "qismi nəzəriyyə" ilə izah edir — böyük miqyaslar üçün ümumi nisbilik, çox kiçik miqyaslar üçün kvant (tanecik) mexanikası — və bu iki nəzəriyyə bir-birinə ziddir, ikisi də eyni anda düzgün ola bilməz. Hokinq bu ziddiyyəti həll edəcək "kvant cazibə nəzəriyyəsi"nin axtarışını kitabın əsas mövzusu kimi elan edir.
Fəsil fəlsəfi bir sualla bağlanır: əgər kainat tam şəkildə qanunlarla idarə olunursa, insan zəkası doğru nəticələr çıxara bilirmi, yoxsa bu da əvvəlcədən müəyyənləşdirilib? Hokinq buna Darvinin təbii seçmə prinsipiylə cavab verir — doğru düşünən orqanizmlər yaşam mübarizəsində üstünlük qazanıb çoxaldığı üçün, insan zəkasının kainatı düzgün anlaya bilməsi təsadüfi deyil, təkamülün nəticəsidir.
Bundan sonrası isə kitabın qalan on fəslinin işidir — uzay və zaman, genişlənən kainat, qara dəliklər və zamanın təbiəti. Ona görə burada dayanırıq və kitabı alıb oxumağınızı tövsiyə edirik. Amma buraya qədər oxuduğunuz maraqlı gəldisə, aşağıdakı bölmədə qalan fəsillərin qısa icmalına baxa bilərsiniz.
- Hokinq qəsdən riyazi düsturlardan qaçır (kitabda cəmi bir düstur — E=mc² — var), bunun əvəzinə analogiya və gündəlik nümunələrlə izah edir.
- Elm tarixi kronoloji nəql formasında verilir — Aristoteldən Eynşteynə qədər davamlı bir hekayə kimi oxunur.
- Fəsillər mövzuca bir-birinin üstündə qurulur, əvvəlki fəsli oxumadan sonrakını anlamaq çətinləşir.
- Kitab Karl Saqanın ön sözüylə açılır, bu da onun elmi-populyar ədəbiyyat kanonundakı yerini vurğulayır.
- Tərcümə (Sabit Say, Murat Uraz) dəqiqdir, amma bəzi terminlər (məsələn "tanecik mekaniği") müasir Azərbaycan elmi lüğətindən fərqlənir.
Oxşar mövzuları daha qısa, daha müasir formada işləyən kitab
Kainatın mənşəyi mövzusunu daha müasir kosmologiya ilə davam etdirir
Bu kitabın ön sözünü yazan müəllifin özünün elmi-populyar klassiki
2-ci fəsil ("Uzay və Zaman") Eynşteynin xüsusi və ümumi nisbilik nəzəriyyələrini, zamanın mütləq olmadığını izah edir.
3-cü fəsil ("Genişlənən Kainat") Habblın kəşfini — kainatın genişləndiyini və bunun "Böyük Partlayış" nəzəriyyəsinə necə gətirib çıxardığını təsvir edir.
4-cü fəsil ("Qeyri-müəyyənlik Prinsipi") Heyzenberqin kvant mexanikasındakı fundamental qeyri-müəyyənliyini izah edir.
5-7-ci fəsillər fundamental hissəciklərə, təbiətin qüvvələrinə və qara dəliklərin necə yarandığına, "o qədər də qara olmadığına" (Hokinq şüalanması) həsr olunub.
8-11-ci fəsillər kainatın doğuşu və taleyi, zamanın oxu və fizikanın vahid nəzəriyyəyə birləşdirilməsi ehtimalı ilə kitabı yekunlaşdırır.
Əhatə. İcmal kitabın yalnız Birinci fəslini (≈8%) əhatə edir; qalan on fəsil açılmır (yalnız mövzuları yuxarıdakı bölmədə verilib). Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — icmal türkcə mətndən hazırlanıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
Tısbağa lətifəsi ilə açılış məni ilk səhifədən bağladı, gözlədiyimdən daha əyləncəli başladı.
Riyaziyyat olmadan bu qədər dərin mövzuları izah etmək böyük bacarıq tələb edir, Hokinq bunu bacarıb.
Bəzi hissələri iki dəfə oxumalı oldum, amma buna dəyər.
