Zamanın Kısa Tarihi

Kitap ünlü bir fıkrayla açılır: söylentiye göre Bertrand Russell astronomi üzerine bir konuşma yaparken, salonun arkasında oturan yaşlı bir kadın ayağa kalkıp dünyanın aslında dev bir kaplumbağanın sırtında durduğunu söyler. Russell alaycı bir şekilde "peki kaplumbağa neyin üstünde duruyor?" diye sorunca kadın şu cevabı verir: "Çok akıllısın delikanlı, ama aşağısı hep kaplumbağa!" Hawking bu şakayla okuru, evrenin nasıl "durduğu" sorusunun kaplumbağa cevabı kadar saf görünebileceği olasılığına hazırlar.

Hawking ardından bilim tarihinin başlangıcına döner: Aristoteles daha İ.Ö. 340'ta, dünyanın düz bir disk değil küre olduğunu iki sağlam kanıtla — ay tutulmasında düşen gölgenin yuvarlaklığı ve Kutup Yıldızı'nın farklı enlemlerde farklı açılarda görünmesi — kanıtlamıştı. Hawking ayrıca Aristoteles'in dünyanın çevresini 400.000 stadyum — bugünkü kabul edilen değerin yaklaşık iki katı — olarak hesapladığını belirtir.

Bölüm daha sonra Batlamyus'un dünya merkezli modelinden Kopernik'in güneş merkezli önerisine geçer — Kopernik fikrini önce kiliseden korkarak isimsiz olarak yaymıştı. Kepler ve Galileo kuramı savunmaya devam eder, 1609'da Galileo'nun teleskopla yaptığı gözlemler (Jüpiter'in uydularının keşfi) Aristo-Batlamyus modeline ölümcül darbeyi vurur.

Hawking ardından Newton'ın çekim yasasına geçer ve bunun Einstein'ın genel görelilik kuramıyla nasıl ilişkili olduğunu açıklar — Newton'ın kuramı günlük yaşamda hâlâ işe yarar, çünkü iki kuram arasındaki fark sıradan koşullarda önemsizdir, ama Merkür'ün yörüngesindeki ince anormallikler Einstein'ın kuramını doğrular.

Bölümün ana argümanı şudur: modern fizik evreni iki "kısmi kuram"la açıklar — büyük ölçekler için genel görelilik, çok küçük ölçekler için kuantum (tanecik) mekaniği — ve bu iki kuram birbiriyle çelişir, ikisi de aynı anda doğru olamaz. Hawking bu çelişkiyi çözecek "kuantum çekim kuramı" arayışını kitabın ana konusu olarak ilan eder.

Bölüm felsefi bir soruyla kapanır: evren tamamen yasalarla yönetiliyorsa, insan aklı gerçekten doğru sonuçlara ulaşabilir mi, yoksa bu bile önceden mi belirlenmiştir? Hawking buna Darwin'in doğal seçilim ilkesiyle cevap verir — doğru düşünen organizmalar yaşam mücadelesinde avantaj kazanıp çoğaldığından, insan zekâsının evreni doğru anlayabilmesi rastlantı değil, evrimin bir sonucudur.

Bundan sonrası kitabın kalan on bölümünün işidir — uzay ve zaman, genişleyen evren, kara delikler ve zamanın doğası. Bu yüzden burada duruyoruz ve kitabı alıp okumanızı öneririz. Ama buraya kadar okuduklarınız ilginizi çektiyse, aşağıdaki bölümde kalan bölümlerin kısa özetine bakabilirsiniz.

• Hawking bilinçli olarak matematiksel formüllerden kaçınır (kitapta yalnızca bir denklem — E=mc² — vardır), bunun yerine benzetmeler ve günlük örnekler kullanır.
• Bilim tarihi kronolojik bir anlatım biçiminde verilir — Aristoteles'ten Einstein'a kadar sürekli bir hikâye gibi okunur.
• Bölümler konu bakımından birbirinin üzerine kuruludur, önceki bölümü okumadan sonrakini anlamak zorlaşır.
• Kitap Carl Sagan'ın önsözüyle açılır, bu da onun popüler bilim edebiyatı kanonundaki yerini vurgular.
• Çeviri (Sabit Say, Murat Uraz) titizdir, ama bazı terimler (örneğin "tanecik mekaniği") modern Azerbaycan bilim terminolojisinden farklıdır.