Baskerville’lerin Köpeği

Roman, Baker Sokağı'nda kahvaltı sofrasında başlar. Dünkü ziyaretçi bastonunu unutmuştur, Watson — Holmes'un dostu ve hikayeyi anlatan doktor — onu elinde çevirerek sahibi hakkında sonuç çıkarmaya çalışır. Holmes arkası dönük oturur ama kahve ibriğinin parlaklığından her şeyi görür. Bu küçük sahne kitabın tüm yöntemini tek sayfada gösterir: nesneye bak, sahibini oku.

Bastonun sahibi doktor Mortimer gelir ve yanında iki asırlık bir el yazması getirir. Holmes kağıda dokunmadan tarihini tahmin eder; Mortimer kesin tarihi söyler — 1742. Belge Baskerville ailesinin lanetini anlatır: geçmişte atalarından biri bir kızı kaçırmış, kız bataklığa kaçmış, kovalama sırasında ise devasa bir köpek ortaya çıkmıştır. O günden beri ailenin erkekleri geceleyin bataklığa çıkmamalıdır.

Buraya kadar bu sadece eski bir masaldır. Sonra Mortimer asıl sebebi açıklar: üç ay önce Sör Charles Baskerville kendi bahçesinde ölü bulunmuştur. Resmi teşhis kalp krizidir. Mortimer hem Sör Charles'ın doktoru hem dostuydu ve bir ayrıntıyı gizlemiştir — cesetten otuz adım ötede devasa bir köpeğin izlerini görmüş ama kimseye söylememiştir.

Bu andan itibaren Conan Doyle iki katmanı yan yana işler. Bir tarafta efsane vardır: lanet, gece, sis. Diğer tarafta ise Holmes'un kesin soruları — izler cesede mi yaklaşıyordu, hava nemli miydi, geçidin genişliği ne kadardı. Roman hiçbir zaman hangisinin doğru olduğunu erkenden söylemez; okuyucuyu sona kadar ikisi arasında tutar. Kitabın asıl gerilimi tam da buradadır.

Üçüncü bölümde mesele somutlaşır ve burada Conan Doyle dedektif hikayesi için gerekli bir şeyi kurar: mirasın kime kalacağını net şekilde gösterir. Mortimer soy ağacını anlatır — üç kardeş varmış, ortanca genç yaşta ölmüş, oğlu Henry'dir; küçük kardeş Rodger ise ailenin "yaramaz evladı" sayılmış, İngiltere'de geçinemeyip Orta Amerika'ya kaçmış ve 1876'da sıtmadan ölmüştür. Yani Henry soyun son çocuğudur ve başka bir talip yoktur. Bu cümle okuyucuya bir güvenlik hissi verir; romanın sonunda ise aynı cümle tamamen başka bir anlam kazanır.

Vâris Kanada'dan gelir: Sör Henry Baskerville — genç, sağlıklı, korkusuz bir çiftçi. Mortimer'in sorusu pratiktir: onu Devonshire'a bırakmak tehlikeli midir? Bir yandan orada yaşayan tüm Baskerville'ler trajik şekilde ölmüştür; diğer yandan mülkün sahipsiz kalması tüm bölgeye zarar verir. Holmes hemen cevap vermez — önce adamı görmek ister. Dördüncü bölüm kitabın en iyi kurgulanmış kısmıdır. Sör Henry Londra'ya varır varmaz garip bir mektup alır — kelimeler gazeteden kesilip yapıştırılmıştır: bataklıktan uzak dur. Otele nereden geleceğini kimse bilmiyordu; kararı Mortimer'le görüştükten sonra vermişti. Demek ki biri onu çoktan izliyor. Ardından daha küçük ama daha rahatsız edici bir şey olur: otel odasından bir ayakkabısı kaybolur. Sonra ikincisi. Biri yeni, biri eski.

Beşinci bölümde takip görünür hale gelir. Sör Henry ile Mortimer sokakta yürürken, arkalarından gelen faytonda sakallı bir adam vardır. Holmes otelin kayıt defterini kontrol eder ve bir sonuca varır: takip edenler bu otelde kalmıyor — demek ki Sör Henry'yi adım adım izlerken görünmemeye çalışıyorlar. Bölüm "Kopan Üç İplik" adını taşır, çünkü Holmes'un yakaladığı her ipucu elinde kopar. Bu, tür için cesur bir seçimdir: dedektif birinci perdede kaybeder.

Bu bölümde kaybolan ayakkabı meselesi de tamamlanır. Sör Henry elinde eski, tozlu ayakkabısını tutmuş, merdivende öfkeden kıpkırmızı durmaktadır. Önce yeni ayakkabı kaybolmuştu, şimdi eskisi. Sahne komik görünür ve Doyle bunu bilerek hafif bir tonda verir — okuyucu ayrıntıya önem vermez. Oysa bu, kitabın en önemli ipucudur ve anlamı ancak sonda açığa çıkar.

Birinci perde Holmes'un kararıyla sona erer ve bu karar romanın yapısını belirler: kendisi Londra'da kalır, Devonshire'a Watson'ı gönderir. Yani kitabın büyük bölümünde baş dedektif sahnede olmayacaktır — olayları Watson'ın raporları ve günlüğü aracılığıyla izleyeceğiz. Bu cesur bir seçimdir ve romanın neden bu kadar gergin olduğunu açıklar: okuyucu da Watson gibi yalnız kalır.

Bundan sonrası kitabın kendi cevabı. Bu yüzden burada duruyoruz ve kitabı alıp kendiniz okumanızı öneririz — Devonshire'daki on bölüm bu romanın en iyi kısmıdır. Ama buraya kadar okuduklarınız ilginizi çektiyse ve almaya karar veremiyorsanız, aşağıdaki spoiler bölümüne bakabilirsiniz.

• 15 bölüm, her biri 12–20 sayfa. Bölümler bağımsız sahneler gibi kurgulanmış, ara vermek kolaydır.
• Birinci ağızdan — Watson'ın diliyle. Ortada üslup değişir: iki rapor ve bir günlük parçası verilir, bu da takvimi sıkılaştırır.
• Betimlemeler uzundur, özellikle bataklık sahnelerinde. Atmosferi tam da onlar kurar ama konu o anlarda yavaşlar.
• Diyalog canlıdır; Holmes'un mantık gösterileri kısa ve kesindir, uzun bir söyleve dönüşmez.
• Azerbaycanca metin akıcıdır, özel adlar okunduğu gibi verilmiştir: Watson, Baskerville, Stapletonlar, Merripit House.