Az Gelişmişlik ve Kalkınma — Joan Robinson’ın Hindistan Gözlemleri

Bu fəsil kitabın ən şəxsi və ən maraqlı hissəsidir, çünki müəllif öz doktorluq tədqiqatının hekayəsini danışır. 1929-cu ildə Knyazlar Palatası adından, heç bir müəllif adı göstərilmədən nəşr olunan «The British Crown and the Indian States» kitabının siyasi hissəsini hindli diplomat və tarixçi K. M. Panikkar, iqtisadi hissəsini isə — Panikkarın 1979-cu il avtobioqrafiyasında yazdığına görə — «Mrs. Austin Robinson», yəni gənc Coan Robinson yazıb. Tahir bu cümləni tapır və nəticə çıxarır ki, bu, Coan Robinsonun iqtisadiyyat sahəsində dərc olunmuş ilk işidir — yoxsulluq, geri qalmışlıq və ədalətsiz maliyyə münasibətləri haqqında.

Müəllif öz kəşfini ehtiyatla yoxlayır və bu, fəsli «detektiv» hekayəsinə çevirir. Çap səhvi ehtimalını araşdırır: Panikkarın avtobioqrafiyasını Oksford Universiteti Nəşriyyatı çap edib, üstəlik düzəlişli nəşrdir. «Mrs. Austin Robinson» ifadəsinin səhv olmadığını göstərmək üçün Keynsin Coan Robinsona yazdığı məktubların da «Mrs. Austin Robinson» ünvanı ilə başladığını xatırladır. Daha sonra üslubu müqayisə edir: müəyyən iddialılıq, detallara səbirsizlik, «mənasız», «çaşqınlıq» kimi alçaldıcı sözlər — bunlar Coan Robinsonun sonrakı yazılarına da xasdır. Elmi rəhbəri Cef Harkortun bir il ərzində işi diqqətlə yoxlaması da əlavə etimad verir.

«Nəhayət, o qədər də böyük kəşf deyil» bölməsi hekayənin dramatik dönüşüdür. 1988-ci ildə, tezisin təqdimatından bir neçə həftə əvvəl, Coan Robinsonun həyat yoldaşı Ostin Robinson iqtisadi hissəyə əsas töhfəni özünün verdiyini bildirir. Tahir Kembricin dərəcə komitəsinin sədri Uilyam Braunun məktubunu və öz cavabını tam şəkildə sitat gətirir: Braun arqumentləri «olduqca möhkəm» hesab edir, amma xarici rəy verən Con Tay razılaşmır və tezisi dəyişdirməyi tələb edir. Müəllif Kembricdən ayrılır, 1990-cı ildə qayıdanda mübahisəli materialı çıxarıb Coan Robinsonun Çinlə bağlılığı haqqında yeni məqalə yazır. Bu açıqlıq kitabın ən dəyərli cəhətlərindən biridir.

Fəsildə kiçik, lakin yaddaqalan detallar da var: Panikkarın avtobioqrafiyasının ilk dəfə 1954-cü ildə malayalam dilində çıxdığı, müəllifin Keralaya getmək istəyərkən kommunistlərin idarə etdiyi ştata əcnəbilərin buraxılmadığını öyrəndiyi və pəncabca danışan məmurun «Biz özümüz də ora getmirik!» cavabı. 1929-cu ildə «E. A. J. Robinson» imzası ilə çıxan məqalənin, müəllifin ehtimalına görə, Ostin və Coanın adlarını birləşdirən bir təxəllüs olduğu da maraqlı bir izdir.

Tənqidi baxımdan, müəllifin mövqeyi aydın şəkildə tərəfkeşdir: o, öz kəşfini müdafiə edir və Ostin Robinsonun iddiasını Keynsin «hansı arqumentin kimə aid olduğundan heç vaxt əmin olmaması» haqqındakı sözləri ilə müqayisə edir. Oxucu sonrakı fəsillərdə Alek Kerkrossun Ostinə müəlliflik aid etdiyini və arxiv tapıntılarının mənzərəni daha da mürəkkəbləşdirdiyini görür, amma son qərarı özü verməlidir.

Nəticədə bu fəsil kitabın bütün layihəsini anlamaq üçün açardır: Coan Robinsonun sonrakı inkişaf iqtisadiyyatı, Çin və Hindistan haqqındakı fikirlərinin kökləri bu erkən işdə axtarılır. Elmi tədqiqatın necə qurulduğunu, mübahisə edildiyini və şəxsi bahasını göstərən nadir bir səhifədir. Kitabın qalan hissəsi daha texniki olsa da, bu fəsil hətta iqtisadçı olmayan oxucunu da cəlb edə bilir.

• Arxiv sənədləri, məktublar və müsahibələrdən geniş sitatlar
• Hər fəsildə ətraflı istinadlar və qeydlər
• Maliyyə transferlərini göstərən cədvəllər
• Kitabın sonunda Butler hesabatına dair əlavələr, ədəbiyyat siyahısı və göstərici