Evlilik və Əxlaq

Rassel fəslə sərt bir tezisə başlayır: xristianlığın və barbarlığın qələbəsi ilə kişi və qadın münasibətləri antik dövrdə olmayan bir vəhşiliyə qərq olub. Kilsə cinsiyyəti murdar sayır, amma bu, orta əsrlərin əxlaqsızlığını dayandırmır — müəllif tarixçi Linin əsərindən yepiskopların qeyri-qanuni uşaqlarına dair sənədli misallar gətirir. Buradan çıxan nəticə fəslin əsas fikrinə körpü olur: kilsə sevgini gözəlləşdirə biləcək heç nə etmədiyi üçün bu iş ruhanilərdən kənarda qalanların — aristokratiyanın və şairlərin — üzərinə düşüb.

Fəslin ən maraqlı hissəsi romantik sevginin tərifidir. Rasselə görə onun mahiyyəti sevilən insanı son dərəcə dəyərli və əlçatmaz görməkdir; kişi asanlıqla əldə etdiyi qadına qarşı heç vaxt romantik hiss yaşamır. Orta əsr trubadurları öz sevgilərini çox vaxt ərli, ucaldılmış xanımlara yönəldirdilər və bu sevgi mütləq platonik olmalı idi. Müəllif Dantenin Beatriçeyə sevgisini bu baxımdan izah edir və xəbərdarlıq edir: bu, sadəcə ədəbi adət deyildi, müasir oxucunun təsəvvür etdiyindən daha ehtiraslı bir hiss idi.

Rassel burada tarixçi Heyzinqanın «Orta əsrlərin payızı» kitabından uzun sitatlar gətirir və göstərir ki, XII əsr Provans trubadurlarının «doymamış arzu»nu poeziyanın mərkəzinə qoyması mədəniyyət tarixində dönüş nöqtəsi olub. Sonra xətt İntibaha, Sidninin və Şekspirin sonetlərinə, «Don Kixot»un Dulsineyasına qədər uzanır. Bu tarixi səyahət yığcam, amma məlumat baxımından zəngindir; Rasselin mədəniyyət tarixi ilə fəlsəfəni birləşdirmə bacarığı ən yaxşı halda burada görünür.

Fəslin mərkəzi arqumenti Şelli nümunəsində açılır: romantik sevgi maneələrin həm mövcud olduğu, həm də keçilməz olmadığı «qeyri-sabit tarazlıq» vəziyyətində çiçəklənir. Əgər Emiliya Viviani monastıra qapadılmasaydı, Şelli «Epipsixidion»u yazmazdı. Əksinə, hər şeyin ailələr tərəfindən həll olunduğu köhnə Çin sistemində, ya da tam sərbəstlik şəraitində sevgi poeziyası doğmur. Bu, həm maraqlı ədəbi müşahidədir, həm də Rasselin bütün kitab boyu müdafiə etdiyi fikrin əsasıdır: həddindən artıq sərt əxlaq da, tam boşluq da insanın ən dəyərli hisslərini zəiflədir.

Fəslin sonu, bəlkə də, gözlənilməzdir: azad sevgi tərəfdarı kimi tanınan Rassel romantik sevgini nikahın yeganə əsası etməyə qarşı çıxır. O yazır ki, romantik sevgidə sevilən insan «sehrli bir duman arxasında» görünür və bu duman nikahda dağılanda məyusluq başlayır; Amerikada boşanmaların çoxluğunu da buna bağlayır. Nikah, onun fikrincə, iki insanın bir-birindən xoşlanmasından daha ciddi, uşaqlara görə mövcud olan ictimai institutdur və uşaqlar gəldikdən sonra ər-arvad öz hisslərini ən vacib şey saymağı dayandırmalıdır. Bu, kitabın «hər şeyə icazə verən» kitab kimi tanınan reputasiyası ilə müqayisədə xeyli mülahizəli bir mövqedir.

Türkcə tərcümə mənanı yaxşı ötürür, amma dil köhnədir, çoxlu mötərizəli izahlar («etik (ahlak felsefesi)») və çap xətaları var. Bəzi ümumiləşdirmələr (məsələn, bütün orta əsrlərin «vəhşi» olması) bu gün tarixçilər tərəfindən sadələşdirmə sayılır. Buna baxmayaraq, fəsil kitabın niyə klassik sayıldığını çox yaxşı göstərir: Rassel sevgi haqqında həm tarixçi, həm filosof, həm də bir az zarafatcıl dost kimi danışır.

• Tarixi misallar, ədəbi sitatlar və fəlsəfi arqumentlər bir-birinə toxunmuş şəkildədir
• Heyzinqa, Linin və Lekinin əsərlərindən geniş istinadlar
• Rasselə xas ironiya və qısa, kəskin hökmlər
• Hər fəsil müstəqil esse kimi oxuna bilir