Kabala: Musevi Mistiklerinin Yolu

Psixoloq Edvard Hoffman ön sözdə kitabın əhəmiyyətini onunla izah edir ki, yazıldığı illərdə ingilis dilində Qerşom Şolemin quru akademik tarixləri və Martin Buberin stilizə edilmiş hasid nağılları xaricində demək olar ki, etibarlı mənbə yox idi, «sehrbazların» Kabbala kitabları isə yarım-həqiqətlərlə dolu idi. Hoffman Epşteynin güclü tarixi vurğusunu, müqəddəs mətnlərdən birbaşa sitatlarını və nəfəs, bədən duruşu, vizuallaşdırma kimi üsulların yoqa və daoizmlə paralellərini göstərməsini xüsusi dəyərləndirir.

Giriş XIII əsrdən bir lətifə ilə açılır: meditasiya öyrənmək istəyən mürid ustaya gəlir, usta soruşur ki, təhqir olunanda incinirmi, tərifləndikdə qürrələnirmi. Mürid «bəli» deyəndə usta onu bir neçə il dünyəvi həzz və əzablardan uzaqlaşmağa göndərir. Epşteyn bunun mağarada tərkidünyalıq demək olmadığını, yəhudi mistisizminin gündəlik həyatın ortasında — çörəyə dua, qonşu ilə alış-veriş, ailə həyatı içində — yaşandığını vurğulayır. Bu, kitabın əsas tezisidir: yəhudi mistik «ayağı yerdə, başı səmada» yaşamalıdır.

Girişdə müəllif yəhudi mistisizminin həmişə kollektiv xarakter daşıdığını göstərir: Sinaydakı vəhy də bir nəfərə deyil, bütöv bir icmaya enib. Buradan XVII əsrdə İzmirdə özünü Məsih elan edən Sabetay Sevinin icmaları necə dağıtdığı, sonra XVIII əsr hasidizminin yüksəlişi və sonrakı «tzaddik» kultlarının yaratdığı problemlər qısaca danışılır. Bu tarixi fon mistik ənənənin niyə gizlilik içində, ustaddan şagirdə şifahi ötürüldüyünü aydınlaşdırır.

Birinci fəslin «Gizli bağ» bölməsi Kabbala öyrənməni möhtəşəm, lakin təhlükəli bir bağa girişə bənzədir. Epşteyn Talmuddakı məşhur «Pardes» hekayəsini danışır: dörd müdrikdən Ben Azzai baxıb ölür, Ben Zoma dəli olur, Ben Abuya imandan dönür, yalnız ruhən tam tarazlıqda olan Ravvin Akiva sülh içində girib çıxır. «PaRDeS» sözünün hərflərinin mətnin dörd məna qatını — zahiri, rəmzi, təfsiri və gizli — göstərdiyi izahı kitabın ən maraqlı detallarındandır.

Sonrakı bölmə XI əsr İspaniyasında yaşamış Bahya ibn Paqudanı təqdim edir: onun «Qəlbin vəzifələri» əsəri, İslam sufilərinin təsiri ilə qanunun zahirinə yox, mənəvi mənasına diqqət çağırışı. Epşteyn bu təsiri açıq qeyd edir, bu da müqayisəli din baxımından dəyərlidir. Lakin bəzi tarixi ifadələr dəqiq deyil: məsələn, Talmud müdrikləri «orta əsrlərin ilk illərində» yaşamış kimi göstərilir, halbuki onlar eramızın I–II əsrlərinə aiddir; «beş min illik» ənənə iddiası da tarixi deyil, ənənəvi baxışdır.

Türkcə tərcümə kifayət qədər aydındır və bəzi İbrani terminlər qarışıq yazılıb. Kitab dini ənənəyə rəğbətlə, içəridən yazılıb və bu, həm onun güclü, həm də zəif tərəfidir: oxucu mistik təcrübənin ruhunu hiss edir, amma tənqidi tarixi təhlil əldə etmir. Mövzuya ilk giriş kimi dəyərlidir.

• Hər bölmə bir ustanın həyatı və onun mətnlərindən sitatlarla qurulub
• Lətifələr və rəvayətlər mücərrəd mistik anlayışları canlandırır
• Yoqa, daoizm və sufizmlə paralellər göstərilir
• Sonda İbrani terminlər lüğəti və ədəbiyyat siyahısı var