Kavgamız
Uyğundur
- İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsindəki elm-siyasət kəsişməsinə maraq göstərənlərə
- Eynşteyn və Szilardın az bilinən əməkdaşlığının detallarını öyrənmək istəyənlərə
- Dramatikləşdirilmiş dialoqlarla canlandırılan tarixi hekayələri sevənlərə
- Manhettən Layihəsinin arxasındakı şəxsi motivləri anlamaq istəyənlərə
Uyğun deyil
- Akademik, sıx istinadlı tarix kitabı axtaranlara — əsər daha çox populyar/dramatikləşdirilmiş üslubdadır
- Yalnız bombanın texniki-elmi tərəfinə fokuslanmaq istəyənlərə — kitab daha çox insan hekayələrinə əsaslanır
- Xətti, ardıcıl tərcümeyi-hal gözləyənlərə — kitab 1939-dan geriyə, Macarıstana qayıdaraq zaman xəttini qarışdırır
Kitab klassik xətti tərcümeyi-hal kimi başlamır — əvəzinə oxucunu birbaşa 1939-cu ilə, Amerikada Albert Eynşteynin evinə aparır. Macarıstan mənşəli fizik Leo Szilard təlaşla gəlir və köhnə dostuna ağır bir xəbər çatdırır: Alman alimləri Otto Han və Fritz Strassmann 1938-ci ilin dekabrında uran atomunu parçalamağı (nüvə fisyasını) bacarıblar.
Szilard izah edir ki, bu kəşf onun illər əvvəl irəli sürdüyü "zəncirvari nüvə reaksiyası" nəzəriyyəsi ilə birləşərsə, saniyələr içində indiyədək görünməmiş gücdə partlayış yarada biləcək bir silahın əsasını qoyur. Eynşteynin özünün E=mc² düsturu bu enerjinin miqyasını hesablamağa imkan verir — Szilard bunu "dünyanın sonu ola bilər" sözləri ilə xarakterizə edir.
Ən narahatedici məqam isə budur: əgər amerikalı və macar alimləri bu təhlükəni görürsə, Almaniyada Hitlerin əmrinə tabe olan fiziklər də görməyə bilməzlər. Szilard hətta alman fizik Siegfried Flüggenin artıq bu mövzuda məqalələr dərc etdiyini xatırladır — Nazi rejiminin bu istiqamətə sərhədsiz büdcə ayıracağından ehtiyat edir.
Səhnə bir növ əxlaqi dueldir: Szilard fəaliyyətə keçməyə çağırır, pasifist Eynşteyn isə tərəf tutmaqdan çəkinir. Szilardın "Nasistlər atom bombasını ilk tapsa, ölü bir adam olaraq o biri dünyada pasifistliyinə davam edərsən" tərzli arqumentləri nəhayət Eynşteyni inandırır.
Praktiki tərəfə keçəndə Szilardın planı ortaya çıxır: Naziləri ən keyfiyyətli uran mənbəyi olan Belçika Konqosundan məhrum etmək. Eynşteynin Belçika kraliçəsi ilə şəxsi tanışlığından istifadə edilməli, ya da məsələ birbaşa ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinə çatdırılmalıdır — kolleqası Eugene Wigner isə bürokratik yolun daha təhlükəsiz olacağını israr edir.
Bu "dəvətsiz məktub" səhnəsindən sonra kitab kəskin şəkildə geriyə, 1918-ci il Macarıstanına qayıdır — I Dünya Müharibəsinin sonunda monarxiyanın çökməsinə, Károlyi Mihályın rəhbərlik etdiyi inqilaba və qısaömürlü Macarıstan Respublikasının elanına. Bu, Szilardın gənclik illərinin siyasi kontekstini, sonrakı fəsildə isə ("Faşist Admiral Nicholas Horthy") onun niyə Macarıstanı tərk etməli olduğunu izah etmək üçün zəmindir.
Büyükdağın üslubu diqqətçəkəndir: tarixi faktları quru xronologiya kimi deyil, canlandırılmış dialoqlar vasitəsilə təqdim edir — bu, elmi-tarixi materialı populyar oxucu üçün əlçatan edir, amma faktiki əsasın harada bitib təxəyyülün harada başladığını dəqiq ayırmaq bəzən çətinləşir.
- Tarixi hadisələri canlı, dramatikləşdirilmiş dialoq formasında təqdim etməsi — fakt əsaslı, amma bəzi replikalar müəllifin bədii bərpasıdır
- Zaman xəttini qeyri-xətti qurması: 1939-dan başlayıb geriyə, Szilardın Macarıstan köklərinə qayıdır
Manhettən Layihəsinin daha ətraflı, akademik səviyyəli tarixi
Eynşteynin şəxsiyyətinə və dövrünə daha geniş bioqrafik baxış
Kitabın maraqlı yan xətlərindən biri Türkiyədir. Müəllifin yazdığına görə, 17 sentyabr 1933-cü ildə Eynşteyn imzalı məktub Baş nazir İsmət İnönüyə gəlir: Almaniyada işləyə bilməyən 40 professor və həkimin bir il təmənnasız Türkiyədə çalışmasına icazə istənir. Hökumət artıq başqa alimlərlə müqavilə bağladığını və büdcə olmadığını əsas gətirib rədd cavabı verir. Kitab bəzi mütəxəssislərin məktubu Eynşteynin deyil, OSE rəsmilərinin yazdığını iddia etdiyini də qeyd edir.
Son fəsillərdə məktubu Ruzveltə iqtisadçı Alexander Sachs çatdırır. Sachs məktubu oxumaq əvəzinə öz 800 sözlük xülasəsini hazırlayır, söhbəti Napoleonun buxar gəmisi ixtiraçısı Fultonu rədd etməsi əhvalatı ilə açır, atom enerjisi barədə 1936-cı il mühazirəsindən sitat oxuyur və prezidentdən hökumətlə alimlər arasında komitə qurmağı xahiş edir.
Kitab Birinci Dünya müharibəsinin qaz hücumları haqqında söhbətlə bitir: Fritz Haber-in zəhərli qaz istehsalı, həyat yoldaşı Klara İmmervarın etirazı və intiharı, Ypres-də xardal qazından müvəqqəti kor olan onbaşı Adolf Hitler. Son sözü Ruzvelt deyir: Avropanın ən yaxşı alimləri Amerikaya gəlib, «Adolf Hitlerin qabağına ancaq biz keçə bilərik!» Davamı «Hesaplaşma» kitabındadır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
