Okulda Şiddet — Küresel Bir Tehdit

Debarbieux Fransada məktəb zorakılığının «kəşf olunduğu» günü dəqiq göstərir: 12 noyabr 1990, Parisdə «liseylərdə daha çox təhlükəsizlik» şüarı ilə keçirilən şagird yürüşü və zamanı baş verən talanlar. Müəllifin fikrincə, problem əvvəl də var idi — sosioloqlar hələ 1960–70-ci illərdə bu barədə yazırdılar — amma yalnız media onu kəşf edəndən sonra ideoloji mövzuya, tez-tez də yadelli qorxusu və seçki kampaniyası alətinə çevrildi. Kitabın əsas sualı buradan doğur: məktəb zorakılığı real təhdiddirmi, yoxsa media, siyasətçilər və «ekspertlər» tərəfindən şişirdilən, hətta uydurulan bir mövzu?

Müəllifin cavabı nə «hə», nə də «yox»dur. O, iki tələni eyni dərəcədə təhlükəli sayır: sensasiyaçı şişirtmə və «hamısı mediadır» deyib problemi inkar etmək. Məktəb qırğınları bölməsi yaxşı nümunədir: 1927-ci ildə Miçiqanda Andrew Kehoenin partlatdığı məktəbdən 2004-cü il Beslana qədər ən qanlı hadisələri sadalayıb göstərir ki, belə qırğınlarda ölənlərin böyük əksəriyyəti yeniyetmələrin yox, böyüklərin əli ilə öldürülüb. Yəni ictimaiyyətin «vəhşiləşən gənclik» obrazı faktlarla üst-üstə düşmür.

Kitabın ən güclü tərəfi «kiçik zorakılıqlar» anlayışıdır. İtaliyada şagirdlərin 52%-i, müəllifin Fransadakı sorğularında isə kollec şagirdlərinin 73%-dən çoxu və ibtidai sinif şagirdlərinin 78%-i təhqiredici ləqəblərlə çağırıldığını bildirir. Tək-tək götürəndə əhəmiyyətsiz görünən bu hadisələr təkrarlandıqda qurbanla təcavüzkar arasında davamlı münasibətə, yəni təzyiqə (bullinqə) çevrilir. Debarbieux bunu cinayət statistikası ilə ölçmək mümkün olmadığı üçün müstəqil qurban sorğularını israrla müdafiə edir: rəsmi rəqəmlər ya şişirdir, ya da görməzdən gəlir.

Qarşısıalma fəslindəki cədvəl (ABŞ Baş Cərrahının 2004 hesabatından) praktik baxımdan ən faydalı səhifədir: bacarıqların inkişafı, müsbət davranışın təşviqi, sinif idarəçiliyi texnikaları, valideyn təlimi, ailə terapiyası nəticə verir; yaşıd nəsihəti, silah axtarışı proqramları, «boot camp» tipli islah düşərgələri və fərdi nəsihət isə vermir. Müəllif «güclü adamın həlləri» adlandırdığı cəzalandırıcı yanaşmaları rədd edir və məktəbin özünün — təşkilatı, pedaqogikası, iqlimi — zorakılığı həm artıra, həm də azalda biləcəyini vurğulayır.

Zəif tərəflər də var. Mətn akademikdir, bəzən polemikdir, türkcə tərcümə isə yerində ağır və qaranlıqdır (bəzi cümlələri iki dəfə oxumaq lazım gəlir). Rəqəmlərin çoxu 2000-ci illərin əvvəlinə aiddir, kiberbullinq demək olar ki, yoxdur. Buna baxmayaraq, «məktəb zorakılığı» haqqında danışan hər kəs üçün — xüsusən qərar verənlər və müəllimlər üçün — sakit, rəqəmə əsaslanan və ideologiyadan uzaq baxışın necə olmalı olduğunu göstərən vacib mənbədir.

• Onlarla ölkədən müqayisəli məlumat və sorğu nəticələri
• Həm sağ populizmə, həm də sol inkarçılığa eyni dərəcədə tənqidi baxış
• Nəyin işlədiyini və işləmədiyini göstərən sübut əsaslı cədvəllər