Kaosu Anlamlandırmak

Kitab dramatik bir hekayə ilə açılır. 2020-ci il martın 16-da Farmer Oksforddakı tələbələrindən komanda yığıb COVID-in iqtisadiyyata təsirini proqnozlaşdıran model qurmağa başlayır. Bir qrup ABŞ əmək nazirliyinin 800 peşə haqqında məlumat bazasından hansı işlərin evdən görülə biləcəyini hesablayır, digəri İtaliyanın «zəruri olmayan sektorlar» siyahısını tapır. May ayında Böyük Britaniya hökumətinə göndərdikləri model ikinci rübdə ÜDM-in 21,5% düşəcəyini proqnozlaşdırır. Real göstərici 22,1% olur. Eyni vaxtda maliyyə institutlarının orta proqnozu 16,6%, İngiltərə Mərkəzi Bankınınkı isə 30% idi.

Bu hekayə kitabın əsas arqumentini göstərmək üçündür. Ənənəvi iqtisadi modellər tarazlıq fərz edir, yəni təklif həmişə tələbə bərabərdir. COVID isə iqtisadiyyatı həm tələb, həm də təklif tərəfdən, çox sürətlə və sektor-sektor vurdu. Farmer gözəl bir nümunə ilə izah edir: velosipedə tələb düşəndə şinə, sonra sintetik kauçuka tələb düşür. Kauçuk istehsalında işçi çatışmayanda isə şin, sonra velosiped çatışmır. Bu iki dalğa bir-biri ilə toqquşub zərəri böyüdür və bunu tarazlığa söykənən model görə bilmir.

Girişdə Farmer daha böyük bir uğursuzluğu xatırladır. 2008 böhranından bir neçə il əvvəl ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin iqtisadçıları öz modellərinə soruşurlar: ev qiymətləri 20% düşsə, nə olar? Model «elə də təsir etməz» cavabını verir. Qiymətlər 23% düşür və böhran Böyük Depressiyadan sonrakı ən ağır tənəzzülə çevrilir. Avropa Mərkəzi Bankının rəhbəri Jean-Claude Trichet sonra «ənənəvi alətlər bizi tərk etdi» deyəcək. Farmer səbəbi modellərin özəyində görür: kreditlərin ödənməməsi ehtimalını modelə salmaq çətin olduğu üçün onu sadəcə çıxarmışdılar.

Müəllifin təklifi «mürəkkəblik iqtisadiyyatı»dır. Burada iqtisadiyyat beyin, qarışqa koloniyası və ya şəhər kimi mürəkkəb sistem sayılır: ayrı-ayrı hissələrin davranışından bütövün tamamilə fərqli davranışı yaranır. Əsas alət «agent əsaslı modellər»dir. Kompüterdə milyonlarla ev təsərrüfatı və firma yaradılır, hər biri sadə qaydalarla və məhdud rasionallıqla qərar verir, iqtisadiyyat isə aşağıdan yuxarıya «özü yaranır». Farmer bunu «Ulduz yolu» serialındakı mister Spok kimi hər şeyi hesablayan «homo economicus» obrazı ilə qarşılaşdırır və «sanki» məntiqi əvəzinə «olduğu kimi» məntiqini tələb edir.

Birinci fəslin başlanğıcı kitabın ən əyləncəli hissələrindəndir. Gənc fizik Stanfordda iqtisadiyyat dərsində müəllimdən soruşur: qiymət tələb və təklif əyrilərinin kəsişmə nöqtəsinə necə gəlib çatır? Qənaətbəxş cavab almır. Sonra 1987-ci ildə Santa Fe İnstitutunda Nobel mükafatçıları Kenneth Arrow və Philip Andersonun təşkil etdiyi məşhur görüşü danışır. Fiziklər iqtisadçıların fərziyyələrinə inanmır, Anderson «Siz buna doğrudan da inanmırsınız, eləmi?» deyə qışqırır, Lawrence Summers isə «sizin fiziklərdə Tarzan kompleksi var» deyə cavab verir.

Zəif tərəfi tondadır. Farmer özünü «üsyançı», ənənəvi iqtisadiyyatı isə dəyişikliyə müqavimət göstərən köhnə məktəb kimi təqdim edir. COVID modelinin nüfuzlu iqtisadiyyat jurnalında heç vaxt dərc olunmayacağını, çünki «faydanı maksimallaşdıran aktor» olmadığını acı-acı yazır. Bu tənqidin bir hissəsi haqlıdır, amma kitab rəqib məktəbin son illərdə etdiyi dəyişikliklərə az yer verir və öz uğurlarını bir az çox böyüdür. Bununla belə, iqlim mövzusundakı mübahisə maraqlıdır: Nobel mükafatçısı William Nordhaus 3,4°C istiləşməyə razı olmağı təklif etdiyi halda, Farmerin komandası sürətli yaşıl keçidin trilyonlarla dollar qənaət edəcəyini iddia edir.

• Elmi kəşf hekayəsini şəxsi xatirələrlə birləşdirən canlı üslub
• Mürəkkəb fikirləri velosiped, bilyard, beyin kimi sadə nümunələrlə izah etmək
• COVID, 2008 böhranı və iqlim kimi aktual mövzulara konkret rəqəmlərlə baxış