Kaosu Anlamlandırmak

Kitap dramatik bir hikâyeyle açılıyor. 16 Mart 2020'de Farmer Oxford'daki öğrencilerinden bir ekip kurup COVID'in ekonomiye etkisini tahmin eden bir model üzerinde çalışmaya başlar. Bir grup ABD Çalışma Bakanlığının 800 meslek hakkındaki veri setinden hangi işlerin evden yapılabileceğini hesaplar, bir diğeri İtalya'nın «zorunlu olmayan sektörler» listesini bulur. Mayısta İngiliz hükümetine gönderdikleri model ikinci çeyrekte GSYH'nin yüzde 21,5 düşeceğini öngörür. Gerçekleşen düşüş yüzde 22,1 olur. Aynı dönemde finans kurumlarının medyan tahmini yüzde 16,6, İngiltere Merkez Bankasınınki ise yüzde 30'dur.

Bu hikâye kitabın temel argümanını göstermek için anlatılıyor. Geleneksel ekonomik modeller dengeyi varsayar, yani arz her zaman talebe eşittir. COVID ise ekonomiyi hem talep hem arz tarafından, çok hızlı ve sektör sektör vurdu. Farmer bunu güzel bir örnekle açıklıyor: bisiklete talep düşünce lastiğe, ardından sentetik kauçuğa talep düşer. Kauçuk üretiminde işçi eksik olunca da lastik, sonra bisiklet sıkıntısı yaşanır. Bu iki dalga birbiriyle çarpışıp zararı büyütür ve dengeye dayanan bir model bunu göremez.

Girişte Farmer daha büyük bir başarısızlığı hatırlatıyor. 2008 krizinden birkaç yıl önce Fed ekonomistleri kendi modellerine sorar: konut fiyatları yüzde 20 düşerse ne olur? Model «pek etkilenmez» cevabını verir. Fiyatlar yüzde 23 düşer ve kriz Büyük Buhran'dan bu yana en ağır gerilemeye dönüşür. Avrupa Merkez Bankası Başkanı Jean-Claude Trichet sonradan «geleneksel araçlar tarafından terk edilmiş hissettik» diyecektir. Farmer sebebi modellerin özünde görüyor: kredilerin geri ödenmeme ihtimalini modele katmak zor olduğu için onu basitçe dışarıda bırakmışlardı.

Yazarın önerisi «karmaşıklık ekonomisi». Burada ekonomi beyin, karınca kolonisi ya da şehir gibi karmaşık bir sistem olarak görülür: tek tek parçaların davranışından bütünün bambaşka bir davranışı ortaya çıkar. Temel araç «ajan-tabanlı modeller». Bilgisayarda milyonlarca hanehalkı ve firma yaratılır, her biri basit kurallarla ve sınırlı rasyonellikle karar verir, ekonomi ise aşağıdan yukarıya «kendiliğinden» oluşur. Farmer bunu «Uzay Yolu»ndaki Bay Spock gibi her şeyi hesaplayan «homo economicus» ile karşılaştırıyor ve «sanki» mantığı yerine «olduğu gibi» mantığını talep ediyor.

Birinci bölümün başı kitabın en eğlenceli kısımlarından. Genç fizikçi Stanford'da iktisat dersinde hocasına sorar: fiyat arz ve talep eğrilerinin kesiştiği noktaya nasıl varıyor? Tatmin edici bir cevap alamaz. Ardından 1987'de Santa Fe Enstitüsünde Nobel ödüllü Kenneth Arrow ve Philip Anderson'ın düzenlediği ünlü toplantıyı anlatır. Fizikçiler iktisatçıların varsayımlarına inanmaz, Anderson «Buna gerçekten inanmıyorsunuz, değil mi?!» diye haykırır, Lawrence Summers ise «Siz fizikçilerin hepsinde Tarzan kompleksi var» diye karşılık verir.

Zayıf yanı tonunda. Farmer kendini «asi», geleneksel iktisadı ise değişime direnen eski bir ekol olarak sunuyor. COVID modelinin saygın bir iktisat dergisinde asla yayımlanamayacağını, çünkü «fayda maksimize eden aktör» içermediğini acı acı yazıyor. Bu eleştirinin bir kısmı haklı, ama kitap rakip ekolün son yıllardaki değişimlerine az yer veriyor ve kendi başarılarını biraz fazla büyütüyor. Yine de iklim konusundaki tartışma ilgi çekici: Nobel ödüllü William Nordhaus 3,4°C ısınmayı kabul etmeyi önerirken, Farmer'ın ekibi hızlı yeşil dönüşümün trilyonlarca dolar tasarruf sağlayacağını savunuyor. Çeviride bazı cümleler tekrarlanmış, editoryal hatalar göze çarpıyor.

• Bilimsel keşif hikâyesini kişisel anılarla birleştiren canlı üslup
• Karmaşık fikirleri bisiklet, bilardo, beyin gibi basit örneklerle anlatma
• COVID, 2008 krizi ve iklim gibi güncel konulara somut rakamlarla bakış