Raziye

Roman yaddaqalan bir cümlə ilə açılır: «Sevdalanmağa gedirmişəm, meğər...» Anlatıcı bunu bir falçı əvvəlcədən desəydi, geri qayıtmayacağını, amma bəlkə də hadisələrin sırasını pozacağını deyir. Elə ilk səhifədə itki də elan olunur: Vediyanı «bir axşamüstü, qaranlıq düşən saatlarda, bir daha heç görməmək üzrə» itirmişdir. Beləliklə roman xatirə şəklində qurulur: yaşlı anlatıcı «unudulmaz bir yayı» yenidən yaşayır. Bu, Andayın oxucunu süjetin «nə olacaq?» sualı ilə yox, «necə oldu?» sualı ilə aparmaq seçimidir.

Kəndə gəliş səhnələri şair gözü ilə yazılıb. Minibus qayadan düşən daş üzündən yeni açılmış yolla gedir, bir tərəfdə dəniz və evkalipt ağacları, digər tərəfdə dağ ətəyinə qədər zeytinliklər. Anlatıcı dənizin rəngini — «ilkçağın lacivert lapis-lazulisi kimi, tək parça və sağlam» — verəcək boya tapa bilməyəcəyini düşünür. Böyük şəhərdə daim izləndiyini, qaçıb gizlənməyə alışdığını deyir, minibus sürücüsünün baxışından belə şübhələnir. Bu siyasi fon açıq danışılmır, amma anlatıcının kabus dolu yuxusunda — polislər, atəş, həbsxanadan qaçış, yaralanan dostlar — aydın hiss olunur.

Romanın ürəyi dayıdır. O, qonağını baltayla odun yararkən qarşılayır, «Eşşək boyda olmusan» deyir, bir saniyə sonra mövzunu dəyişib «demək, məscid divarına işədin» deyə gənclik hadisələrindən xəbərdar olduğunu göstərir. Dayı danışarkən mövzudan-mövzuya — Vediyanın övladlığa götürülməsindən xlorofilli bitkilərin günəş enerjisinə, vicdana, ilkçağa, heyvan hüquqlarına — sıçrayır. Divarlarda onun ocaqçı, xor şefi, konfrans verən adam kimi fotoşəkilləri, Hurufi yazısından üz şəkli, tüfəng kolleksiyası var. Anday bu obrazı həm komik, həm təsirli yazır: dayı Motsartla Bethoveni qarışdıranda anlatıcı onun üzündə «çarəsizlik içində bunalmış bir insanın» çırpınışını görür.

Vediya isə tam əks qütbdür: az danışan, hər suala sualla cavab verən («Mən?», «Niyə?»), dalğın, amma son dərəcə təbii. Dayı onu Fransız dili, Roma tarixi və «görgü kitabı» ilə «soylu» bir xanım kimi tərbiyə etmək istəyir, qızın hasır, səbət hörməsini isə odda yandırır. Anlatıcı bu səhnədə dayının qısqanclığını və qızı daim nəzarətdə saxlamaq istəyini hiss etməyə başlayır. Vediyanın özü də sonra deyir: «Məni qısqandığı üçün işini də sərt tutur».

Kənd həyatı da canlı təsvir olunur. Hacı dayının yük maşınının balatasının yandığını xəbər verir, kənddə hər şey «Ərmiş Yusif»in yuxusuna bağlanır — uçacağını iddia edən və yalnız kül yeyən bu adam, dayının qarşı çıxdığı xurafatın simvoludur. Dayı «domuz problemi»ni həll etmədən ölkənin qida siyasətinin düzəlməyəcəyini, köçəriliyi aradan qaldırmadan xalqın yüksəlməyəcəyini deyir, qaraçılara qarşı ayrıseçkilik edir. Kəndlilər isə «iki arada qalmışıq» deyir — dayını sevirlər, amma onun layihələrindən yorulublar. Bu, maarifçi ideal ilə sadə həyatın toqquşmasının incə təsviridir.

Zəif cəhətlər də var. İlk üçdə birdə süjet demək olar yerində sayır: gündəlik səhnələr, dəniz, resim yapma axtarışları, Hacının uzun monoloqları təkrarlanır. Anlatıcının Vediyaya baxışı bəzən onu yalnız bədən kimi təsvir edir. Bundan başqa, romanın adının — Raziyə — kimə aid olduğu ilk üçdə birdə hələ açılmır.

• Ege təbiətinin şair dili ilə rəngli, duyğusal təsviri
• Eksentrik, komik və faciəvi dayı obrazı
• Xatirə kimi qurulmuş, sonu əvvəldən bilinən quruluş