Raziye

Roman akılda kalan bir cümleyle açılıyor: “Sevdalanmaya gidiyormuşum meğer...” Anlatıcı, bunu önceden bir kâhin söyleseydi geri dönmeyeceğini, ama belki olayların sırasını bozacağını söylüyor. İlk sayfada kayıp da ilan ediliyor: Vedia'yı “bir akşam üzeri, karanlık bastığı saatlerde, bir daha hiç görmemek üzere” yitirmiştir. Böylece roman bir anı olarak kuruluyor: yaşlanmış anlatıcı “unutulmaz bir yazı” yeniden yaşıyor. Bu, Anday'ın okuru “ne olacak?” sorusuyla değil, “nasıl oldu?” sorusuyla götürme tercihi.

Köye varış sahneleri bir şair gözüyle yazılmış. Minibüs dağdan kopan taş yüzünden yeni açılmış yoldan geçiyor; bir yanda deniz ve okaliptüs ağaçları, öte yanda dağ eteklerine kadar zeytinlikler. Anlatıcı denizin rengini — “İlkçağın lacivert lapis lazulisi gibi, tek parça ve sağlam” — verecek bir boya bulamayacağını düşünüyor. Büyük kentte arasız izlendiğini, kaçıp saklanmaya alıştığını söylüyor, minibüs şoförünün bakışından bile kuşkulanıyor. Bu siyasi arka plan açıkça anlatılmıyor, ama anlatıcının kâbuslu uykusunda — atlı polisler, kurşunlar, hapishaneden kaçış, yaralanan arkadaşlar — açıkça hissediliyor.

Romanın kalbi dayı. Konuğunu baltayla odun yararken karşılıyor, “Eşek kadar olmuşsun” diyor, bir saniye sonra konuyu değiştirip “Demek cami duvarına işedin” diyerek gençlik olaylarından haberdar olduğunu gösteriyor. Dayı konuşurken konudan konuya — Vedia'yı evlat edinmesinden klorofilli bitkilerin güneş enerjisine, vicdana, İlkçağa, hayvan haklarına — atlıyor. Duvarlarda onun ateşçi, koro şefi, konferans veren biri olarak fotoğrafları, hurufi bir yüz resmi, bir tüfek koleksiyonu var. Anday bu karakteri hem komik hem dokunaklı yazıyor: dayı Mozart'la Beethoven'ı karıştırdığında anlatıcı onun yüzünde “çaresizlik içinde bunalmış bir insanın” çırpınışını görüyor.

Vedia ise tam karşı kutup: az konuşan, her soruya bir soruyla karşılık veren (“Ben mi?”, “Niçin mi?”), dalgın ama son derece doğal. Dayı onu Fransızca, Roma tarihi ve “görgü kitabı” ile “soylu” bir hanım olarak yetiştirmek istiyor; kızın ördüğü hasırı ise ateşe veriyor. Anlatıcı bu sahnede dayının kıskançlığını ve kızı sürekli göz altında tutma isteğini sezmeye başlıyor. Vedia da sonradan söylüyor: “Beni kıskandığı için işini de sert tutuyor.”

Köy hayatı da canlı anlatılıyor. Hacı, dayının kamyonunun balatasının yandığını haber veriyor; köyde her şey “Ermiş Yusuf”un düşüne bağlanıyor — uçacağını iddia eden ve kül yiyen bu adam, dayının karşı çıktığı batıl inancın simgesi. Dayı “domuz sorunu” çözülmeden ülkenin besin politikasına çare bulunamayacağını, göçebelik kaldırılmadan bu ülkenin yükselemeyeceğini söylüyor, çingenelere düşmanca davranıyor. Köylüler ise “iki arada kaldık” diyor — dayıyı seviyorlar ama tasarılarından yorulmuşlar. Bu, aydınlanmacı ideal ile sade hayatın çatışmasının ince bir tasviri.

Zayıf yanlar da var. İlk üçte birde olay örgüsü neredeyse yerinde sayıyor: gündelik sahneler, deniz, resim arayışları, Hacı'nın uzun monologları tekrarlanıyor. Anlatıcının Vedia'ya bakışı zaman zaman onu yalnızca bir beden olarak tarif ediyor. Ayrıca romanın adının — Raziye — kime ait olduğu ilk üçte birde henüz açılmıyor. Basılı baskı öneriliyor.

• Ege doğasının şair diliyle renkli, duyusal tasviri
• Eksantrik, komik ve trajik bir dayı karakteri
• Anı olarak kurulmuş, sonu baştan bilinen bir yapı