Yorgunluk — Kronik Sendrom: İç Huzura Sığınmak

Giriş stress, intensiv iş tempi və psixoloji təzyiqlə başlayır və yorğunluğu ruhi, fiziki və xroniki olmaqla üç növə ayırır. Lakin cəmi iki səhifəlik girişdə ən problemli tövsiyələr də yer alır: sauna kimi «toksin atıcı müalicə rejimləri», maqnezium, D-riboza, B vitaminləri, melatonin və probiotiklərlə «əskik vitaminləri bərpa etmək», «mitoxondrial sağalma təmin edən serum müalicələri». Bunların heç biri üçün mənbə göstərilmir və əksəriyyətinin XYS-də effektivliyi sübut olunmayıb.

Birinci fəsil kitabın ən yaxşı hissəsidir. Tiredness, exhaustion, weakness, sleepiness və fatigability terminlərinin fərqi aydın izah edilir, yorğunluq isə üç baxımdan təsnif olunur: faktiki (fizioloji və qavranılan), müddətinə görə (akut, subakut, xroniki) və patofiziologiyasına görə (patoloji olan və olmayan, birincili və ikincili). Mərkəzi və periferik yorğunluq, əzələ yorğunluğunda qlikogen və laktatın rolu, ABŞ və Britaniya tədqiqatçılarının «xroniki» üçün fərqli müddət həddləri kimi təfərrüatlar dərslik səviyyəsində, amma anlaşıqlı verilib. Bu hissənin akademik mənbələrdən tərtib olunduğu açıq hiss olunur.

İkinci fəsildə problemlər başlayır. «US Centers for Disease Control and Prevention-ın tanımlaması» başlığı altında əslində heç bir tərif verilmir; əvəzində viral infeksiyalar, stress, «dövlət idarələrində işləmək», «qadın olmaq», «yüksək sosial-iqtisadi şəraitdə yaşamaq», «erkən yaşda evlənmək», «məktəbə göndərilməmək», «A tipli insanlar» kimi amillər sadalanır. Bu siyahı daha çox iş tükənmişliyinin (burnout) risk amillərinə aiddir və CDC-nin 1994-cü il Fukuda meyarları ilə əlaqəsi yoxdur. Bir neçə səhifə sonra isə «aşağı təhsil səviyyəsi olanlarda daha sıx görülür» deyilir — əvvəlki «yüksək sosial-iqtisadi» iddiası ilə ziddiyyət təşkil edir.

«Bilinməyənlər» siyahısı da çaşdırıcıdır: sindromun «yoluxucu ola bildiyi», «adrenal vəzilərin nizamsız işləməsi» nəticəsində yarana bildiyi, həkimlərin 30–40%-ində görüldüyü deyilir — sonuncu rəqəm yenə tükənmişliyə aid araşdırmalardan götürülmüş kimi görünür. Eyni siyahıda «pasiyent psixiatrik müalicədən fayda görmür» deyilir, halbuki kitabın beşinci fəsli koqnitiv-davranış terapiyasına həsr olunub. Fiziki əlamətlər arasında ən əhəmiyyətli olanı — fiziki və ya zehni səydən sonra 24 saatdan artıq davam edən tükənmə (PEM) — yalnız siyahıdakı bəndlərdən biri kimi keçir, halbuki müasir yanaşmada (2015 ABŞ Tibb İnstitutu, 2021 NICE təlimatı) bu, diaqnozun əsas əlamətidir.

Patofiziologiya və etiologiya bölmələri isə daha balanslıdır: HPA oxu, kortizol və sitokin fərziyyələrinin hələ sübut olunmadığı açıq deyilir, Epstein-Barr virusu kimi infeksiyaların «başladıcıdan çox tətikləyici» ola biləcəyi qeyd edilir, hazırlayıcı, sürətləndirici və davam etdirici amillər modeli sistemli verilir. Amma «fiziki fəaliyyətsizlik»in sağalmağa mane olan ən vacib amil kimi təqdim edilməsi və dekondisiya modeli bu gün mübahisəlidir — NICE 2021-dən bəri pilləli məşq terapiyasını tövsiyə etmir. Ağırlıq dərəcələri (yüngül, orta, ağır, çox ağır) isə müasir təlimatlarla uyğundur və faydalıdır.

Nəticədə kitab seriyanın digər cildlərindəki eyni çatışmazlıqları təkrarlayır: mətn müxtəlif mənbələrdən tərtib təsiri bağışlayır, redaktə zəifdir (yan qutudakı tərcümeyi-hal mətnlə qarışıb), müalicə fəslində isə oxucuya birbaşa dərman adları (antidepressantlar, psixostimulyantlar, eritropoetin) sadalanır. Son fəsil — «mərhəmət yorğunluğu» — tibb işçilərinin tükənmişliyindən bəhs edir və xroniki yorğunluq sindromu ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur. XYS ilə yaşayan oxucu üçün bu kitab etibarlı mənbə deyil; mütəxəssislə danışmaq və müasir təlimatlara baxmaq daha doğru olar.

• Qısa, başlıq və bəndlərlə bölünmüş dərslik üslubu
• Yorğunluq təsnifatı sxemi və qiymətləndirmə anketləri (Yorğunluq Şiddəti Şkalası və s.)
• Sonda mənbələr və tərcüməçinin mənbələri siyahısı