Gerçek Kendiliği Ararken

Masterson girişdə öz peşəsinin bir dövrünü dürüstcəsinə təsvir edir. Uzun illər psixiatrlar nevrotikdən ağır, psixotikdən isə yüngül görünən xəstələrə «borderline» (sərhəd) diaqnozu qoyurdu. Müəllifin sözü ilə, bu «zibil qutusu termini» xəstənin problemindən çox həkimlərin cəhalətini təsvir edirdi. Psixiatrlar bunu şizofreniyanın bir növü sanırdı, klassik psixoanalitiklər isə ödipal mərhələdən gələn nevroz kimi müalicə edir, nəticə əldə etmirdilər. Tədricən belə xəstələrin «müalicəsiz» olduğu fikri yayılırdı.

Müəllif bu düyünün necə açıldığını izah edir. Xəstəxanaya yerləşdirilmiş yeniyetmələrlə apardığı izləmə araşdırması, Margaret Mahlerin ana-uşaq müşahidələri və obyekt münasibətləri nəzəriyyəsi birləşəndə belə bir nəticəyə gəlir: borderline pozuntu həqiqi mənliyin ödipal mərhələdən əvvəlki inkişafında «dayanmadan» yaranır. Bu tezis 1975-ci ildə Mahlerin şərəfinə keçirilən simpoziumda təqdim olunub. Masterson bunu iki dəyişiklik kimi xülasə edir: simptomları təsvir etməkdən psixodinamikaya, ödipal mərhələdən daha erkən dövrə keçid.

Birinci fəslin gücü klinik portretlərdədir. 35 yaşlı aktrisa Jennifer serialda güclü iradəli qadın rolunu oynayır, amma real həyatda bir-birinin ardınca «etibarlı» görünən, əslində soyuq kişilərə yapışır, daha çox sevgi tələb edir, kişi geri çəkilir, münasibət dağılır. Universiteti panika atakları səbəbindən tərk edən Pam yatağa uzanıb uşaqlıq nağıllarından gələn qəribə xəyallara qaçır. Martha depressiya və ifrat yemək dövrünə düşür. 34 yaşlı June isə on səkkiz ildir «heç nə real görünmür» deyə özündən üçüncü şəxs kimi danışır.

Masterson bu hekayələri ortaq bir sxemə bağlayır: bu insanlar problemi «orada», xaricdə — düzgün kişidə, mükəmməl qadında, daha yaxşı müdirdə, düzgün pəhrizdə — axtarır, özlərinin qurduğu özünə zərər verən dövrü görmürlər. Ən təsirli nümunələrdən biri 56 yaşlı interyer dizayneri Beverlinin hekayəsidir: Beşinci prospektdə gəzərkən birdən tam azadlıq hissi yaşayır, sonra panikaya düşür, evə qaçır və yeməyə başlayır. Metroda illər sonra ilk şeirini yazanda isə qorxub onu cırır. Müəllif buradan təəccüblü bir fikir çıxarır: azadlığa tapınan mədəniyyətdə bir çoxumuz ondan gizlicə dəhşətə gəlirik.

Kitabın nəzəri özəyi «tərk edilmə depressiyası»dır: həqiqi mənlik zəif qalan insan özünü müstəqil ifadə etməyə cəhd edəndə tərk ediləcəyi qorxusu, boşluq və depressiya yaşayır. Saxta mənlik bu hisslərdən qorunmaq üçün qurulur, amma əvəzində insanı mənalı həyatdan məhrum edir. Fikir güclüdür və bir çox oxucu özünü tanıyacaq. Amma bu gün kitabın zəif tərəfləri də görünür: borderline pozuntunun yaranmasında ananın rolu çox önə çəkilir, genetik və bioloji amillərə az yer verilir. Sonrakı onilliklərdə ortaya çıxan sübuta əsaslanan müalicələr (məsələn, dialektik davranış terapiyası) isə kitabda yoxdur.

Türkcə nəşr Psixoterapiya İnstitutunun təhsil seriyasında çıxıb. Tərcümə məzmunu düzgün ötürür, amma cümlələr çox vaxt ingilis sintaksisini izləyir və ağır oxunur. Kitab, müəllifin özünün dediyi kimi, həm geniş oxucuya, həm də mütəxəssislərə ünvanlanıb. Birinci qrup üçün klinik hekayələr, ikinci qrup üçün isə terapiya fəsilləri daha faydalıdır.

• Canlı, roman kimi oxunan klinik portretlər
• Mürəkkəb psixoanalitik nəzəriyyəni gündəlik həyat nümunələri ilə izah etmək
• Sənətçilərin həyatı üzərindən yaradıcılığın şəfaverici rolunu göstərmək