Huzursuzluk

Verhaeghe girişi uşaqlıq xatirəsi ilə açır: kəndlərində skaut klubu qurulanda o da üzv olmaq istəyib, amma tezliklə tərk edib, çünki qrupa təşkilati çərçivədə qoşulmaq ona çətin gəlib. İllər sonra bunun arxasındakı qüvvəni anlayıb: insanın ən güclü ehtiyacı bir qrupa aid olmaqdır, digər tərəfdən isə muxtariyyət, tək və orijinal olmaq arzusu var. Bu ikisi arasındakı sürtünmə həm uşaqlıqda, həm sevgi münasibətlərində, həm də cəmiyyətlə fərd arasında yaşanır. Kitabın bütün arqumenti bu gərginlik üzərində qurulur.

Müəllif öz başlanğıc nöqtələrini açıq deyir və bu, kitabın ən dürüst tərəfidir. O, heç bir böyük ideologiyaya — sosializmə, eko-modernizmə, mühafizəkarlığa — söykənmədiyini, amma elmin də heç vaxt tam neytral olmadığını, etika barədə qərar verə bilmədiyini etiraf edir. İnsan təbiətinə baxışını isə hər səhər güzgü qarşısında yaşadığımız sadə təcrübədən çıxarır: özümüzə baxır, özümüzü mühakimə edirik. «Biz bölünmüş varlıqlarıq» — mühakimə edən də, mühakimə olunan da «mən»əm. Narahatlıq həm içimizdən, həm də xaricdən gəlir.

Birinci fəsildə Verhaeghe «öz ölkəsində antropoloq» rolunu oynayır və XX əsrin ortalarına qədərki Flandriya cəmiyyətini təsvir edir: Tanrının yaratdığı iki cins, dəyişməz evlilik, kilsə reyestrləri ilə nəzarət olunan qohumluq, sinif iyerarxiyası və bu nizamı «təbii» sayan dini avtoritet. Arıçılıq təcrübəsindən gətirdiyi bənzətmə isə yaddaqalandır: arı pətəyi yazılmamış qanunlarla, tanınmış avtoritet olmadan işləyir, «kraliça» əslində sadəcə yumurtlama maşınıdır. İnsan pətəyi isə belə işləyə bilməz — böyük qruplar avtoritetsiz təşkil olunmur; sual yalnız bu avtoritetin necə işlədiyidir.

Kitabın mərkəzi olan beşinci fəsil radio xəbəri ilə açılır: «Avstraliya eynicinsli nikahı təsdiqləmək üzrədir, bu iqtisadiyyata 335 milyon avro töhfə verəcək». Verhaeghe üçün bu cümlə hər şeyi deyir: etik irəliləyiş iqtisadi artıma endirilir və bunu demək olar ki, heç kim fərq etmir. Vətəndaşlar «müştəri», xəstəxanalar «səhiyyə şirkəti», gənc tədqiqatçılar «məhsuldarlıq» göstəricisi, münasibətlər isə «investisiya» olur. Karl Polanyinin 1944-cü ildə yazdığı «Böyük transformasiya» — iqtisadiyyatın siyasətin yerini alacağı proqnozu — bu təhlilin çıxış nöqtəsidir.

Müəllif neoliberal hekayənin necə yayıldığını addım-addım izləyir: 1947-ci ildə Mont Pelerin cəmiyyəti, Ayn Rəndin «Atlas çiyinlərini çəkdi» romanı, Reyqanın «hökumət problemin həlli deyil, problemin özüdür» cümləsi və Oliver Stounun «Uoll-strit» filmindəki «Acgözlük yaxşıdır» monoloqu. Maraqlıdır ki, rejissor bu filmi xəbərdarlıq kimi çəkmişdi, amma bir çox gənc amerikalı baş qəhrəmanı nümunə götürdü. Reyqan administrasiyasının turşu yağışları barədə elmi hesabatı necə təxirə saldığı hekayəsi elmin siyasi manipulyasiyasının kəskin nümunəsidir. Orvelin «Yeni danışıq» anlayışı ilə iqtisadi terminlərin gündəlik dili necə müstəmləkələşdirdiyini göstərən hissə də diqqətəlayiqdir.

Zəif tərəfi — tənqidin bəzən birtərəfli olmasıdır: neoliberalizm demək olar ki, bütün sosial problemlərin yeganə səbəbi kimi təqdim olunur, alternativ izahlar az müzakirə edilir. Buna baxmayaraq, Verhaeghe psixoterapevt təcrübəsini sosioloji təhlillə birləşdirərək «niyə hamımız bu qədər narahatıq?» sualına ciddi, düşündürücü bir cavab verir.

• Şəxsi xatirələrlə açılan esse üslubu
• Tarixi nümunələr, filmlər və romanlar üzərindən təhlil
• Hər fəslin sonunda qısa ümumiləşdirmələr, geniş qeydlər bölməsi