İyi Hissetmek Zorunda Değilsin

Türk nəşrinə psixoloq Zeynep Selvilinin yazdığı təqdimat kitabın ruhunu yaxşı çatdırır: qədim türklərdə yas tutanlar qara və ya göy geyinər, bəziləri saçını qırxardı; Qərbdə qoluna qara bant bağlanardı. Bu gün isə yasın heç bir görünən işarəsi qalmayıb, ondan danışmaq çətinləşib və insanlar yalnızlaşıb. Mark Nepo ön sözdə Dantenin «İlahi komediya»sından Virgilin alov divarı qarşısındakı sözlərini xatırladır: «Başqa seçimin yoxdur. Bu, yandıracaq, amma tükətməyəcək atəşdir.»

Devinenin girişi kitabın gücünü göstərir. On ilə yaxın psixoterapevt kimi işləmiş, travma, zorakılıq və yasla çalışmış bir insan 2009-cu ilin adi bir yay günündə sevgilisi Mettin — güclü, sağlam, qırx yaşına üç ay qalmış bir kişinin — boğulmasını izləyir. «Mettin ölümündən sonra hər bir müştərimə zəng edib cəhalətimə görə üzr istəmək istədim.» Bu cümlə kitabın ən təsirli etirafıdır: peşəkar bilik real itki qarşısında aciz qalır. Devine sonra oxşar itki yaşamış insanlardan — gənc dullardan, uşağını itirmiş valideynlərdən — qrup yaradır və hamısının ortaq təcrübəsini görür: yas tutarkən mühakimə olunmaq, utandırılmaq, «düzəldilmək».

Kitabın əsas tezisi girişdə aydın deyilir: mədəniyyətimiz yası xəstəlik, tez qurtulmalı olduğumuz qarışıq bir duyğu kimi görür; hətta klinisyenlər də onu böyük itkiyə təbii cavab yox, pozuntu kimi görməyə öyrədilib. Bu köhnəlmiş fikirlər təbii ağrının üzərinə «lazımsız əzab» əlavə edir. Devine ağrını həll etmək ilə ağrıya qulluq etmək arasındakı fərqi — kitabın açar anlayışını — məhz öz yas təcrübəsindən öyrəndiyini deyir.

Birinci fəsil bir cümlə ilə açılır: «Bu, həqiqətən düşündüyünüz qədər pisdir.» Devine təsəlli klişelərini — «hər şeyin bir səbəbi var», «heç olmasa onunla bir müddət yaşadın», «bu səni daha güclü edəcək», «başqa uşaq doğarsan» — bir-bir sadalayır və göstərir ki, onlar yas tutanı «dünyada heç kim məni anlamır» hissinə itələyir. «Bəzi şeylər düzəldilə bilməz. Onlar yalnız daşına bilər.» O, gündəlik itkilərlə — iş yerindəki çətin gün, əldən çıxan fürsət — dünyanı yenidən quran itkiləri — qəzalar, xəstəliklər, intihar, şiddət cinayətləri, doğuşdan günlər əvvəl ölən körpə — aydın ayırır.

Zəif tərəflər: bəzi fikirlər, xüsusən təsəlli sözlərinin tənqidi, kitab boyu dəfələrlə təkrarlanır. Mətn Amerika mədəniyyətinə və onun «pozitiv düşüncə» kultuna qarşı yazılıb; bizim cəmiyyətlərdə yasın ritualları — üçü, yeddisi, qırxı — hələ də daha canlıdır. Amma əsas mesaj universaldır və böyük itki yaşamış bir insan bu səhifələrdə nəhayət anlaşıldığını hiss edə bilər.

• Müəllifin şəxsi itkisi ilə psixoterapevt təcrübəsinin birləşməsi
• Oxucuya birbaşa, isti «sən» müraciəti
• Hər fəsildə yazı tapşırıqları və praktik təkliflər