Mutluluk Yolları: Hayat Kitabı

Kitabın ön sözündəki arqument sadə və məntiqlidir: xəstə, yorğun, ruh düşkünlüyünə düşmüş, pis xasiyyətli, kasıb, iradəsiz, azad olmayan, ailəsində dinclik olmayan və vəzifələrini bilməyən insan xoşbəxt ola bilməz; deməli, xoşbəxtliyin yolu bunların hər birini düzəltməkdən keçir. Beş bölmənin quruluşu da məhz bu siyahıdan çıxır. Müəllif 1987-ci ildə, Yalovanın Esenköy kəndində yazdığı bu mətni «Batılı müəlliflərin yaşama sənəti kitablarına» İslami cavab kimi təqdim edir — təqriz yazan Prof. Kandemir də məhz bu fikri vurğulayır.

Girişdə insanın tərbiyə ilə yüksəldiyi fikri gözəl bir bənzətmə ilə verilir: meşədəki ağac baltaçının əlinə düşsə odun olur, dülgərin əlində qapı-pəncərə, mebelçinin əlində salon dəsti, hətta muzey əşyası olur. İnsan da elədir — mühitə və tərbiyəyə görə şəkil alır, amma hər kəs öz etdiklərinə görə məsuliyyət daşıyır. Kitabın ailə və qonşuluq münasibətlərinə dair hissələri bu ruhda yazılıb və buradakı məsləhətlər — israfdan çəkinmək, yaşlı valideynə hörmət, qonşu haqqı, satıcı ilə alıcının qarşılıqlı vəzifələri — bu gün də dəyərlidir.

Problem sağlamlıq bölmələrindədir. Müəllif yazır ki, gündəlik qırx rükət namazda təxminən dörd yüz hərəkət var və buna görə «namaz qılanlar qılmayanlara nisbətən daha sağlam, daha enerjili və daha uzun ömürlü olurlar». Namazın fiziki aktivlik kimi faydası ola bilər, amma bu cür qəti tibbi nəticə sübut olunmayıb. «Nəfəsini yarım alan ömrünü də yarım yaşayar» kimi ifadələr də elmi yox, xalq müdrikliyi səviyyəsindədir. Daha narahatedici olanı müəllifin şəxsi «formulası»dır: onun iddiasına görə, ruh ana bətnində 120-ci gündə bədənə gəlir, uşaq həmin gün tərpənməyə başlayır və doğum bundan düz beş ay dörd gün sonra olur; müəllif bunu öz uşaqlarında «sınadığını» yazır və oxuculara tövsiyə edir. Tibbdə ilk hərəkətlərin hiss olunma vaxtı çox dəyişkəndir və bu üsulla doğum tarixini təyin etmək etibarlı deyil.

«Ruhi xəstəliklər» bölməsi isə müasir psixologiya ilə əlaqəsizdir. Burada sıxıntı, kədər, pessimizm, qəzəb, qorxu, vəsvəsə, tənbəllik, həsəd, kin və «pis xasiyyətlər» ruhi xəstəlik kimi sadalanır, siyahının sonunda isə «ruhi xəstəliklərin ən xronik və ən təhlükəlisi — dinsizlik» deyilir. Müalicə kimi istiğfar, zikr, təqva və nəfs mühasibəsi təklif olunur. Bu, klassik İslam əxlaq ədəbiyyatının dilidir və mənəvi tərbiyə kontekstində başa düşüləndir, amma depressiya və ya anksiyete yaşayan oxucu üçün real tibbi yardımın əvəzi deyil.

Kitabın ən güclü tərəfi müəllifin şəxsiyyətidir: Qazianteplə başlayan, Hələb, Şam və Qahirədə davam edən çətin elm yolu, sadə həyat tərzi, təqrizdə təsvir olunan 70 yaşında dənizdə bir saat üzən, iki yüz növ yemək bişirməyi bilən, amma hər öğündə bir-iki növ yeyən alim obrazı. Dindar oxucu üçün bu, səmimi bir həyat bələdçisidir; ümumi oxucu üçün isə daha çox bir dövrün və bir dünyagörüşünün sənədi kimi maraq doğurur. hərfi sistemli şəkildə düşüb, bu da oxunu çətinləşdirir.

• Çox geniş mövzu əhatəsi — yeməkdən vətən borcuna qədər
• Hər fikir ayə və hədislərlə, mənbə qeydləri ilə əsaslandırılır
• Sadə, nəsihətamiz, xalq deyimləri ilə zəngin dil