Bilişsel Davranışçı Terapi: Temel İlkeler ve Uygulama
Uyğundur
- Psixologiya, psixiatriya tələbələri və bilişsel-davranışçı terapiya (BDT) təcrübəsinə maraqlı klinisyenlərə
- BDT-nin sadəcə texnikalarını deyil, elmi və fəlsəfi əsaslarını dərindən anlamaq istəyənlərə
- Popper, Kuhn, Freud kimi adları tanıyıb onların psixoterapiya ilə əlaqəsini görmək istəyənlərə
Uyğun deyil
- Sadəcə praktik "necə" tövsiyələri axtaran, nəzəri arxa plana maraqsız oxuculara
- Elmi/fəlsəfi mətnlərdən uzaq duran, yüngül populyar psixologiya kitabı axtaranlara
- Klinik təcrübəsi olmadan birbaşa konkret terapiya texnikalarına keçmək istəyənlərə
Kitab qeyri-adi bir sualla açılır: psixoterapiyaya həsr olunmuş bir kitab nə üçün bilim fəlsəfəsi ilə bağlı bir fəsillə başlamalıdır? Prof. Dr. M. Hakan Türkçapar cavabı psixoterapiyanın özünün nə dərəcədə "elm" ola biləcəyi sualında axtarır — çünki bilişsel-davranışçı terapiyanın (BDT) digər yanaşmalardan fərqi məhz müşahidə və hipotez sınağına əsaslanan elmi metodu əsas götürməsidir.
Müəllif bunun üçün bilim fəlsəfəsinin iki mərkəzi fiqurunu qısa, aydın şəkildə təqdim edir: Karl Popperin "yanlışlana bilmə" prinsipi (bir nəzəriyyəni elmi edən onun doğrulana bilməsi deyil, prinsipcə yanlışlana bilməsidir) və Thomas Kuhnun "paradiqma" anlayışı (elmi sahələrin bir dominant modeldən digərinə necə keçdiyi). Nyuton fizikasının Eynşteyn nisbilik nəzəriyyəsi ilə əvəzlənməsi, amma yenə də ev tikintisi kimi gündəlik hallarda hələ də "işlək" qalması nümunəsi, mücərrəd fəlsəfi anlayışı çox konkret şəkildə canlandırır.
Fəsildə diqqətçəkən məqamlardan biri Şərq və Qərb mənbələrinin paralel çəkilməsidir: Mövlananın Məsnəvisindəki məşhur "kor adamlar və fil" hekayəti (hərə heyvanın toxunduğu hissəsinə görə fərqli təsvir verir) insan idrakının hissəvi, məhdud xarakterini izah etmək üçün Qərb elmi fəlsəfəsi ilə yanaşı işlədilir — BDT-nin köklərinin təkcə müasir Qərb psixologiyasına məxsus olmadığı göstərilir.
Bundan sonra müəllif "insan təbii bir nəzəriyyəçidir" tezisini inkişaf etdirir: hər kəs davamlı olaraq gündəlik müşahidələrindən "nəzəriyyələr" qurur (məs. "Ankara soğuq və qarlı bir yerdir" — bir dəfə qışda gedib bunu görəndən sonra), və bu şəxsi nəzəriyyələrin bəziləri gerçəkliyə uyğun, bəziləri isə natamam və təhrif olunmuş olur. BDT-nin əsas işi məhz bu şəxsi "nəzəriyyələri" (idrakları) Sokratik sorğulama vasitəsilə daha bütöv və gerçəkçi hala gətirməkdir.
Bu ideyanı canlandırmaq üçün müəllif konkret bir dialoq nümunəsi verir: "Ankara soğuq və qarlı yerdir" deyən bir insana "Hansı ayda getmişdiniz?", "Yayda necə olur?" kimi suallarla tədricən daha bütöv bir mənzərəyə ("qışda soğuq, yayda isti") gətirilir. Bu sadə nümunə, kitabın sonrakı fəsillərində klinik kontekstdə istifadə olunacaq Sokratik sorğulama texnikasının məntiqini əvvəlcədən çox aydın şəkildə göstərir.
Fəsil daha sonra BDT-nin tarixi köklərinə keçir — antik dövr Stoik filosofu Epiktetin (e.ə. 55–135) hekayəsi ilə:köləlikdən azad olan Epiktetin "insanları narahat edən şeylərin özü deyil, onlara verdiyimiz mənalardır" fikri, müasir bilişsel terapiyanın əsas prinsipinin əslində 2000 ildən çox əvvəl formalaşdığını göstərir. Bundan sonra Freudun psixoanalizindən (dürtü nəzəriyyəsi → mən (eqo) psixologiyası → obyekt münasibətləri nəzəriyyəsi) qısa, sistemli bir tarixi icmal verilir — BDT-nin hansı paradiqmaların yerinə gəldiyini kontekstləşdirmək üçün.
Türkçaparın yazı tərzi diqqətəlayiqdir: mürəkkəb fəlsəfi anlayışlar (falsifikasionizm, paradiqma) heç vaxt quru terminologiya kimi qalmır, hər biri konkret, gündəlik nümunə ilə (hava proqnozu, fizika tarixi, kölə hekayəti) canlandırılır. Bu, kitabı sırf akademik bir mətndən fərqləndirən, klinisyenlər üçün əlçatan edən əsas keyfiyyətdir.
- Fəlsəfi anlayışlar (Popper, Kuhn) mürəkkəb jarqonsuz, konkret gündəlik nümunələrlə izah olunur
- Şərq (Mövlana/Məsnəvi) və Qərb (Epiktet) mənbələri paralel çəkilərək BDT-nin kökləri geniş kontekstdə göstərilir
- Sokratik sorğulama texnikası artıq ilk fəsildə konkret dialoq nümunəsi ilə canlandırılır
BDT-nin populyar, özünə-kömək səviyyəsindəki tətbiqi — bu kitabın nəzəri əsaslarını gündəlik nümunələrlə tamamlayır
BDT-nin klassik təməl mətni, Türkçaparın kitabında tez-tez istinad olunan mənbələrdən biri
Bu kitaba ön söz yazan Judith Beckin öz beynəlxalq standart BDT dərsliyi — təbii davamı sayıla bilər
Fəsil başlıqlarına görə, 2-3-cü fəsillər bilişsel terapiyanın tarixini və psixoterapiyaya necə tətbiq olunduğunu daha ətraflı izah edir.
4-7-ci fəsillər bilişsel struktur, psixopatologiya modeli, klinik qiymətləndirmə və kitabın əsas klinik aləti olan "bilişsel-davranışçı formulyasiya" üzərində dayanır.
Kitabın ikinci yarısı (8-14-cü fəsillər) daha praktik səviyyəyə keçir: ilk seansın aparılması, seansların strukturlaşdırılması, avtomatik düşüncələr və əsas inanclarla iş texnikaları — konkret klinik alqoritmlər açıqlanmır, yalnız mövzu başlıqları.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
