Yahudilik: Tarih, İnanç, İbadet, Kültür
Uyğundur
- Yəhudiliyi bir din olaraq — tarixi, inanc, ibadət və mədəniyyət baxımından — sistemli, kənar mövqedən öyrənmək istəyən oxuculara
- İslam-yəhudi-xristian ortaq köklərini, Quranın yəhudi tarixinə istinadlarını anlamaq istəyən müsəlman oxuculara (kitab bu müqayisəyə xüsusi diqqət ayırır)
- "Kim yəhudidir?" kimi, sadə göründüyü halda əslində hüquqi/dini cəhətdən çox qatlı olan sualların cavabını axtaran maraqlı oxuculara
- Akademik dəqiqliyi olan, amma mütəxəssis olmayan oxucu üçün yazılmış qısa formatlı dinlər tarixi kitabları sevənlərə
Uyğun deyil
- Yəhudiliyin daxili (yəhudi) perspektivindən, öz ənənəsi içindən yazılmış bir mənbə axtaranlara — bu, kənar akademik bir baxışdır
- Müasir İsrail-Fələstin siyasi münaqişəsinin təhlilini axtaranlara — kitab bunu yalnız dini tarixin bir hissəsi kimi qısaca toxunur, siyasi təhlil deyil
- Sürətli, əyləncəli oxu axtaran, akademik izahlara (sətiraltı qeydlər, tarixi mənbələr) səbri olmayanlara
Aydın kitaba yəhudiləri ifadə etmək üçün tarixən istifadə olunan üç anlayışı — İbrani, İsrail və Yəhudi — ayrı-ayrılıqda araşdıraraq başlayır. "İbrani" sözünün kökənini Tövratdakı ilk istifadəsinə (Yaradılış 14:13) və İbrahimin əcdadı Eberə qədər izləyir, arxeoloji mənbələrdəki "Habiru/Abiru" sözləri ilə əlaqəni (bunların irqi deyil, sosial qrup mənası daşıdığını) izah edir.
"İsrail" adının Yəqubun mələklə güləşdiyi məşhur Tövrat səhnəsindən (Yaradılış 32) necə yarandığını təsvir edir — "Tanrı ilə güləşən" mənasında. Bu ad qeyri-dini mənbədə ilk dəfə Fironun oğlu II Ramzesin e.ə. 1232-1224-cü illər arası hərbi zəfərini əks etdirən "İsrail daşı"nda görünür.
"Yəhudi" sözünün Babil sürgünü dövründə (e.ə. 586/587) yarandığını, əvvəlcə yalnız Yəhuda krallığının sakinlərinə aid olduğunu, sonra tədricən bütün İsrail övladlarını əhatə edən ümumi ad halına gəldiyini izah edir — 1948-ci ildə qurulan İsrail dövləti də adını elə buradan alır.
Fəslin ən dərin hissəsi "kim yəhudidir?" sualına həsr olunub. Ənənəvi hallaxa qaydasına görə, ana yəhudidirsə, uşaq da (tərbiyəsindən asılı olmayaraq) yəhudi sayılır — din iman məsələsi deyil, əsasən bioloji soy məsələsidir. Amma Ortodoks, Reform və Mühafizəkar yəhudi cərəyanları dönüşmə (giur) prosedurunda fərqli qaydalar qoyur, bu da "kim həqiqətən yəhudidir" sualını 1948-dən sonra İsrailin vətəndaşlıq, Geri Dönüş Qanunu, evlilik/boşanma kimi real hüquqi nəticələri olan mübahisəli bir məsələyə çevirib.
Aydın konkret hüquqi presedentləri də göstərir — 1980-ci il Şoşanna Miller məhkəməsi, 1990-cı illərdə Rusiyadan gələn 800 min mühacirdən 200-300 minin hallaxaya görə yəhudi sayılmaması, Kudüs məhkəməsinin 1998-ci il qərarı. Fəsil Efiopiya mənşəli yəhudilər (Falaşalar) və Samariyalılar kimi kənar qrupların statusuna, həmçinin yəhudiliyi irsi deyil, mədəni fenomen sayan müasir Humanist Yəhudi hərəkatına toxunaraq bitir.
- Aydının dili aydın və ardıcıldır — hər termin (hallaxa, giur, əhli-kitab) ilk istifadədə izah olunur
- Kitab kənar/akademik mövqedən yazılıb, amma müsəlman oxucu üçün Quran istinadlarını da müqayisəli şəkildə daxil edir
- Hər iddia konkret tarixi/hüquqi hadisələrlə (məhkəmə qərarları, qanun dəyişiklikləri) dəstəklənir, mücərrəd izahatla kifayətlənmir
- Kitabın sonunda ətraflı Kitabiyat (mənbəşünaslıq) bölməsi var, sətiraltı qeydlər əvəzinə mənbələr toplu göstərilir
Yəhudiliyi digər dünya dinləri ilə birgə, daha qısa formatda əhatə edən, saytımızda artıq icmalı olan bənzər kitab
Daha geniş, akademik yəhudi tarixi sintezinə maraqlananlar üçün
1-ci fəsildən sonra kitab yəhudiliyi yəhudilik edən əsas ünsürlərə (2-ci fəsil), sonra ətraflı yəhudi tarixinə keçir — patriarxlar dövründən Babil sürgününə, Roma işğalına və diasporaya qədər.
Sonrakı fəsillər Tanrı, vəhy, peyğəmbərlik, Müqəddəs Kitab və axirət inancı kimi teoloji mövzulara, qədim və müasir yəhudi məzhəblərinə (Fərisilər, Saduqilər, Essenlər, Ortodoks, Reform, Mühafizəkar), sünnət və bayramlar kimi ənənələrə, qida qaydalarına həsr olunub. Kitab semitizm, antisemitizm və İsrail dövlətinin qurulması mövzularına da yəhudi dini tarixinin bir hissəsi kimi yer ayırır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
