Nazilerin Kürdistan Seferi
Uyğundur
- İkinci Dünya müharibəsinin Yaxın Şərq cəbhəsinə maraq göstərənlərə
- Kürd tarixini və İraq Kürdüstanının XX əsrini öyrənənlərə
- Casus və diversiya xatirələrini sevən oxuculara
Uyğun deyil
- Nasist zabitinin özünə bəraət qazandıran nəqlindən narahat olanlara
- Obyektiv, akademik tarix kitabı axtaranlara
- Şərqşünas stereotiplərə dözümsüz oxuculara
Xatirə 1942-ci ilin yazında başlayır: müəllif İstanbulda bir casus qrupuna rəhbərlik etdikdən sonra Almaniyaya qayıdır və «yüngül narahatlıq» hiss edir. Ordular Qafqazda və Misirdədir, amma yanacaq çatışmır; yaralılar «artıq irəli demirlər, çünki benzin azdır» deyir. Müəllifin ağlına bir fikir gəlir: Mosul və Kərkük neft rayonunu kürdlərin üsyanı ilə ingilislərdən alıb, alman paraşütçüləri gələnə qədər iki həftə saxlamaq. Vermaxt Ali Komandanlığına məktub yazır, marşal Keitel bir həftə sonra «hazırlıq və həyata keçirmə»ni əmr edir. Tarixdə bu plan «Mammut» əməliyyatı adı ilə tanınır.
Ən problemli hissə Kürdüstanın təsviridir. Müəllif ölkəni «Şərqin İsveçrəsi» adlandırır, evləri, qadınların zəhmətini, kişilərin ovunu, ağaların mütləq hakimiyyətini təsvir edir; kürdləri isə «təbii insanlar», «dişləri canavar dişi kimi», «kölə olmağa alışmış, amma Avropalıdan daha azad» kimi ümumiləşdirir. «Doğulular çox maraqlı və güvənsizdir» kimi cümlələr kitab boyu təkrarlanır. Bunlar 1940-cı illərin Avropa baxışını yaxşı göstərir, amma etnoqrafik məlumat kimi qəbul edilməməlidir.
Ən açıqlayıcı cümlələr isə müəllifin öz niyyəti haqqındadır. Kürdləri neft rayonunu almağa həvəsləndirmək üçün onlara nə təklif edə bilərdi? Pul yox idi. Cavab: ölkələrinin mütləq azadlığı, iqtisadi və mədəni inkişaf. Amma müəllif açıq yazır: «Onlara xeyirxah kimi görünməli idim... Çünki hər şeydən şübhələnən doğulular bir şeyin qoxusunu yaxşı alırlar.» Kürdlərə «neft sizin torpağınızdadır, amma siz onu işlədə bilməzsiniz, bizə satın» demək istəyir. Kitabın sonrakı «azad Kürdüstan» vədləri bu cümlələrin işığında oxunmalıdır.
Təlim səhifələri casus romanına bənzəyir: Karintiyada, Bodental vadisində sloven partizanları arasında gizli düşərgə, ildırım altında Berlinlə radio əlaqəsi, dəqiq hazırlanmış xüsusi forma, «Kiçik Şmitt» adlı diş həkiminin müəllifi müalicə edərkən komandirin tapançanı çıxarıb «canın əzizdirsə, heç nə hiss etməyim» deməsi. Erbilli bir ağanın oğlu Remzinin İstanbuldan gəlişi və onun soyuqqanlılığı yaxşı təsvir olunub. Amma sloven kəndliləri «zəhərli ilanlar» adlandırılır, onların niyə almanlara düşmən olduğu isə heç soruşulmur. Remzi, müəllifin sözləri ilə, «tanıdığım ən bacarıqlı və bu işə ən yatqın nümayəndə»dir: hansı şeyxin almanların tərəfində olacağını, hansına rüşvət vermək lazım gəldiyini bilir, öz ölkəsini azad etmək üçün «həyatının böyük şansını» görür. Müəllif onun soyuqqanlılığını «Teddy ayısı kimi sakit» ifadəsi ilə təsvir edir.
Kitabın qeyri-adi tərəfi bürokratiya ilə mübarizədir. Əməliyyat bir gün teleqramla ləğv olunur, sonra məlum olur ki, bu, başqa bir əməliyyat haqqında səhv imiş. Təyyarə hazırdır, amma Türkiyə üzərindən uçmaq üçün Hitlerin icazəsi lazımdır və həftələrlə gözlənilir. Bu arada Stalinqrad məğlubiyyəti gəlir, almanlar Qafqazdan geri çəkilir və planın mənası itir. Müəllifin «hələ vaxt var» deyə israrı həm cəsarəti, həm də reallıqdan qopmanı göstərir.
Türkcə tərcümə çətin oxunur: «yapa(ede)bilmek» kimi formalar, hərfi cümlələr və köhnə alman ifadələri çoxdur; tərcüməçi özü də müəllifin köhnəlmiş dil işlətdiyini qeyd edir. Tərcüməçinin ön sözü kitabı kürd faciəsi — Ənfal və Həlləbçə — kontekstində təqdim edir, amma mətn kürdlərin deyil, onları neft üçün istifadə etmək istəyən bir alman zabitinin baxışıdır. Bu ziddiyyəti bilərək oxunanda kitab dəyərli bir sənəddir.
- Casus romanı kimi gərgin, sürətli nəql
- Gizli əməliyyatın hazırlığına dair nadir, ilk əl detallar
- Remzi obrazının hörmətlə və canlı təsviri
Yaxın Şərqdə yerli üsyandan istifadə etmək istəyən avropalı zabitin xatirələri
Kürdlərin XX əsr tarixi haqqında akademik mənbə
Üçüncü Reyxin Ərəb dünyasındakı siyasəti haqqında tədqiqat
1943-cü ilin iyununda dörd mühərrikli «Kondor» Krımdan havaya qalxır. Müəllif, iki alman yoldaşı və Remzi gövdədə benzin çənləri və yük qabları arasına sıxışıb. Yeddi min metrdən yuxarıda məlum olur ki, onlar üçün oksigen maskası götürülməyib — ekipajın maskası var, paraşütçülərin yox. Soyuqdan və oksigensizlikdən ölümün yaxınlaşdığını hiss edən müəllif uşaqlıqda öyrəndiyi bir dua mahnısını oxumağa başlayır: «Əllərimdən tut və apar məni». Təyyarə gecə saat birdə işıqlı bir şəhərin üstündən keçir; müəllif pilotun dəli olub-olmadığını düşünür.
Atlayış zamanı hava axını müəllifi qapının kənarına çırpır, bir anlıq ilişib qalır, sonra boşluğa təpik atıb düşür. Yerə enəndə «cəhənnəm istisi» və saysız ağcaqanad onları qarşılayır; yoldaşlar kilometrlərlə səpələnib, dörd yük qabından yalnız birini tapmaq mümkündür. Məlum olur ki, onları səhv yerə atıblar — əməliyyat elə ilk gecə uğursuz olub. Remzinin təklifi ilə formalarını gizlədib kürd paltarı geyinirlər: bu, onları müharibə hüququnun xaricinə çıxarır və yaxalansalar beş dəqiqəyə güllələnə bilərlər. Bundan sonra komandanlıq Remziyə keçir.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
