Nazilerin Kürdistan Seferi
Uygun
- İkinci Dünya Savaşı'nın Ortadoğu cephesine ilgi duyanlara
- Kürt tarihini ve Güney Kürdistan'ın 20. yüzyılını araştıranlara
- Casusluk ve sabotaj anılarını sevenlere
Uygun değil
- Bir Nazi subayının kendini aklayan anlatısından rahatsız olanlara
- Nesnel, akademik bir tarih kitabı arayanlara
- Oryantalist kalıp yargılara tahammülü olmayanlara
Anı 1942 ilkbaharında başlıyor: yazar İstanbul'da bir casus grubunu yönettikten sonra Almanya'ya dönüyor ve «hafif bir hoşnutsuzluk» hissediyor. Ordular Kafkasya'da ve Mısır'da, ama yakıt yetmiyor; yaralılar «artık dosdoğru ileri denilmiyor, çünkü akaryakıt az» diyor. Yazarın aklına bir fikir geliyor: Musul ve Kerkük petrol bölgesini Kürtlerin ayaklanmasıyla İngilizlerden alıp Alman paraşüt birlikleri gelene kadar iki hafta tutmak. Wehrmacht Başkomutanlığına bir mektup yazıyor, Mareşal Keitel bir hafta sonra «hazırlığını ve uygulanmasını» emrediyor. Tarihte bu plan «Mammut» harekâtı olarak biliniyor.
En sorunlu kısım Kürdistan'ın betimlenmesi. Yazar ülkeyi «Doğu'nun İsviçresi» olarak adlandırıyor; evleri, kadınların emeğini, erkeklerin avını, ağaların mutlak gücünü anlatıyor; Kürtleri ise «doğal insanlar», «dişleri kurt dişleri gibi», «köle olmaya alışmış ama en medeni Avrupalıdan daha özgür» diye genelliyor. «Doğulular çok meraklı ve güvensizdir» gibi cümleler kitap boyunca tekrarlanıyor. Bunlar 1940'ların Avrupa bakışını iyi gösteriyor, ama etnografik bilgi olarak alınmamalı.
En açıklayıcı cümleler ise yazarın kendi niyetiyle ilgili. Kürtleri petrol bölgesini almaya yöneltmek için onlara ne sunabilirdi? Parası yoktu. Cevap: ülkelerinin mutlak özgürlüğü, ekonomik ve kültürel kalkınma. Ama yazar açıkça yazıyor: «Onlara adeta hayırsever olarak görünmeliydim... Çünkü genellikle her şeyden kuşkulanan Doğulular bir şeyin kokusunu iyi alırlar.» Kürtlere «Petrol alanları bölgenizde duruyor, ama onları siz işletemezsiniz, bize satın» demek istiyor. Kitabın ileriki «özgür Kürdistan» vaatleri bu cümlelerin ışığında okunmalı.
Eğitim sayfaları bir casus romanına benziyor: Karintiya'da, Bodental vadisinde Sloven partizanların arasında gizli bir kamp, şimşekler altında Berlin'le telsiz bağlantısı, özenle hazırlanmış özel üniforma, «Küçük Schmitt» adlı diş hekiminin yazarı tedavi ederken komutanın tabancasını çıkarıp «yaşamın senin için değerliyse hiçbir şey hissetmeyeyim» demesi. Erbilli bir ağanın oğlu Remzi'nin İstanbul'dan gelişi ve soğukkanlılığı iyi anlatılmış. Ama Sloven köylüler «zehirli yılanlar» diye anılıyor, onların neden Almanlara düşman olduğu hiç sorulmuyor. Remzi, yazarın deyişiyle, «tanıdığım en yetenekli ve bu işe en yatkın temsilci»: hangi şeyhin kesin Almanların tarafında olacağını, hangisine rüşvet yedirilmesi gerektiğini biliyor ve ülkesini özgür kılmak için «yaşamının büyük şansını» görüyor. Yazar onun soğukkanlılığını «bir Teddy ayısı gibi sakin» diye anlatıyor.
Kitabın sıra dışı yanı bürokrasiyle mücadele. Harekât bir gün bir telgrafla feshediliyor, sonra bunun başka bir harekâtla ilgili bir yanlışlık olduğu anlaşılıyor. Uçak hazır, ama Türkiye üzerinden uçmak için Hitler'in izni gerekiyor ve haftalarca bekleniyor. Bu arada Stalingrad yenilgisi geliyor, Almanlar Kafkasya'dan çekiliyor ve planın anlamı kalmıyor. Yazarın «hâlâ zaman var» diye ısrar etmesi hem cesareti hem de gerçeklikten kopuşu gösteriyor.
Türkçe çeviri zor okunuyor: «yapa(ede)bilmek» gibi biçimler, kelimesi kelimesine cümleler ve eski Almanca deyimler çok; çevirmen de yazarın eskimiş bir dil kullandığını belirtiyor. Çevirmenin önsözü kitabı Kürt trajedisi — Enfal ve Halepçe — bağlamında sunuyor, ama metin Kürtlerin değil, onları petrol için kullanmak isteyen bir Alman subayının bakışı. Bu çelişki bilinerek okunduğunda kitap değerli bir belge.
- Bir casus romanı gibi gergin, hızlı ve sürükleyici bir anlatı
- Gizli bir harekâtın hazırlığına dair nadir, birinci el ayrıntılar
- Remzi'nin saygıyla ve canlı biçimde anlatılması
Ortadoğu'da yerel bir ayaklanmayı kullanmak isteyen Avrupalı bir subayın anıları
Kürtlerin 20. yüzyıl tarihi üzerine akademik bir kaynak
Nazi Almanyası'nın Arap dünyasındaki politikası üzerine bir araştırma
1943 Haziranında dört motorlu bir «Condor» Kırım'dan havalanıyor. Yazar, iki Alman arkadaşı ve Remzi, gövdede benzin tankları ile yük kapları arasına sıkışmış. Yedi bin metrenin üzerinde onlar için oksijen maskesi alınmadığı anlaşılıyor — mürettebatın maskesi var, paraşütçülerin yok. Soğuktan ve oksijensizlikten ölümün yaklaştığını hisseden yazar çocukken öğrendiği bir ilahiyi mırıldanmaya başlıyor: «Ellerimi tutarak götür beni.» Uçak gece saat birde ışıl ışıl bir şehrin üzerinden geçiyor; yazar pilotun çıldırıp çıldırmadığını düşünüyor.
Atlayış sırasında hava akımı yazarı kapının kenarına çarpıyor, bir an takılı kalıyor, sonra boşluğa bir tekme atıp düşüyor. Yere indiklerinde «cehennem sıcağı» ve sayısız sivrisinek onları karşılıyor; arkadaşlar kilometrelerce dağılmış, dört yük kabından yalnızca birini bulmak mümkün. Yanlış yere atıldıkları anlaşılıyor — harekât daha ilk gece başarısız olmuş. Remzi'nin önerisiyle üniformalarını saklayıp Kürt giysileri giyiyorlar: bu onları savaş hukukunun dışına çıkarıyor, yakalanırlarsa beş dakika içinde kurşuna dizilebilirler. Bundan sonra yönetim Remzi'ye geçiyor. Bu noktadan sonra hayatta kalmak tümüyle onun yerel bilgisine ve diline bağlı.
Bir sorununuz varsa bize yazın. Yayınevi, yazar, hak sahibi ya da sadece okuyucu — fark etmez. Bu incelemede telif hakkı açısından sorunlu bir şey varsa, inceleme yazarı sitenin kurallarını ihlal etmişse, ya da sadece bir öneriniz ya da şikayetiniz varsa, hey@kitabdanevar.com adresine yazın. Meseleyi mahkemeye taşımadan, kendi aramızda çözmek istiyoruz: başvuruyu 48 saat içinde inceliyor, gerekirse incelemeyi düzeltiyor ya da tamamen kaldırıyoruz.
