Allah, Felsefe ve Bilim
Mündəricat
- Tanrı, Tasarım ve İnce-Ayar — Robin Collins17 – 58
- Arzu Delili — Caner Taslaman59 – 100
- Aksiyolojik Argüman — Enis Doko101 – 144
- Kelam Kozmolojik Kanıtı — William Lane Craig145 – 173
- Naturalizme Karşı Evrimsel Argüman — Alvin Plantinga175 – 226
- İnce-Ayar Kanıtını Yeniden Değerlendirme — Richard Swinburne227 – 256
Uyğundur
- Allah'ın varlığı barədə müasir fəlsəfi dəlilləri orijinal mənbədən oxumaq istəyənlərə
- Kəlam kosmoloji dəlilini bütün detallarıyla, elmi əsaslandırmasıyla izləmək istəyənlərə
- Dini fəlsəfə üzrə akademik səviyyəli mətnlərə hazır olanlara
- Fərqli müəlliflərin fərqli üslub və yanaşmalarını müqayisə etmək istəyənlərə
Uyğun deyil
- Fəlsəfəyə giriş səviyyəsində, asan oxunan bir mətn axtaranlara — essələr akademik məqalə formatındadır
- Tək bir dəlillə kifayətlənib qalanını buraxmaq istəməyənlərə — hər essə müstəqildir, ötəri oxunmur
- Neytral, dinlər-üstü müqayisə gözləyənlərə — bütün müəlliflər açıq teist mövqedən yazır
- Elmi terminlərdən (termodinamika, kvant fizikası, kosmologiya) çəkinənlərə — Craig'in essəsi xüsusilə fizikaya dərindən girir
Craig essəsini Leibniz'in məşhur sualı ilə açır: "Niçin hiçbir şey yerine bir şeyler var?" Aristoteldən Wittgenstein'a qədər bir çox mütəfəkkiri məşğul etmiş bu sualın fəlsəfə tarixindəki yerini xatırladaraq, Leibniz'in öz cavabını təqdim edir — varlıq səbəbi öz daxilində olan bir "Zorunlu Varlıq" fikri. Craig qeyd edir ki, bəzi ateist filosoflar, məsələn Bertrand Russell, bu statusu Allah'a deyil, kainatın özünə aid edib: "kainat sadəcə vardır, hamısı bundan ibarətdir". Craig bunu qənaətbəxş saymır və essənin qalanını bu iddiaya cavab verməyə həsr edir.
Bu nöqtədən Craig əsas arqumentini formal şəkildə qurur: Kəlam Kozmoloji Kanıtı üç sadə addımdan ibarətdir — var olmağa başlayan hər şeyin bir səbəbi var, kainat var olmağa başlayıb, deməli kainatın bir səbəbi var. Craig qeyd edir ki, bu arqument əslində Orta əsr müsəlman kəlamçılarının (buradan da "kəlam" adı) işlədikləri bir dəlildir və o, Qərb fəlsəfəsinə məhz bu ənənədən keçib. Əsas mübahisə ikinci öncül üzərindədir və Craig onu həm fəlsəfi, həm elmi dəlillərlə iki ayrı istiqamətdən müdafiə edir.
Fəlsəfi tərəfdə Craig "həqiqi sonsuzluğun" fiziki dünyada mövcud ola bilməyəcəyini iddia edir — məşhur Hilbert Oteli paradoksuna bənzər nümunələrlə göstərir ki, sonsuz sayda otağı olan, hamısı dolu bir mehmanxanaya yenə də qonaq qəbul etmək kimi məntiqi qəribəliklər, sonsuzluğun real dünyada mövcud ola bilməyəcəyini göstərir. Əgər keçmiş hadisələr sonsuz olsaydı, bu cür ziddiyyətlər labüd olardı. Buna görə keçmiş sonlu olmalıdır, yəni kainatın bir başlanğıcı olmalıdır.
Elmi tərəfdə isə Böyük Partlayış kosmologiyasına — qırmızıya meyillənməyə, helium bolluğuna, 1965-ci ildə kəşf olunan kosmik fon şüalanmasına — istinad edir. Ən güclü dəlil kimi 2003-cü ildə üç aparıcı kosmoloq, Borde, Guth və Vilenkin'in sübut etdiyi teoremi gətirir: genişləyən istənilən kainat modeli, ilk anlarının fiziki təfərrüatından tam asılı olmayaraq, keçmişdə mütləq bir sərhədə malik olmalıdır. Craig'ə görə bu sübutun gücü məhz ondadır ki, hansı spekulyativ model doğru çıxsa da nəticəni dəyişmir. Vilenkin'in özü nəticəni kəskin sözlərlə bağlayır: "Kaçış yok, kozmik bir başlangıç problemiyle yüzleşmek zorundalar" (səh. 165).
İkinci elmi dəlil termodinamikanın ikinci qanunundan gəlir: qapalı sistem olaraq kainat sonda "istilik ölümü" adlanan tarazlıq vəziyyətinə çatmalıdır — ulduzlar yanıb-bitəcək, qara dəliklər buxarlanacaq, hər şey soyuq və qaranlıq bir tarazlığa düşəcək. Əgər kainat əbədi olsaydı, bu tarazlığa artıq sonsuz vaxt öncə çatmış olardı — amma çatmayıb, deməli kainatın başlanğıcı olub. Craig bu nəticəni fizik Paul Davies'in oxşar sözləriylə də dəstəkləyir.
Birinci öncülü müdafiə edərkən Craig, Paul Davies'in kvant boşluğundan "səbəbsiz" yaranma ssenarisini uzun-uzadı təhlil edib rədd edir — deyir ki, hətta parçacıq-antiparçacıq cütlərinin "yaranması" adlanan kvant fenomeni belə əslində enerjinin maddi formaya çevrilməsidir, mütləq yoxluqdan yaranma deyil. Hətta David Hume kimi şübhəçi bir filosofun belə, 1754-cü ildə bir məktubunda etiraf etdiyi kimi, "bir şeyin səbəbsiz yarana biləcəyi" iddiasını heç zaman irəli sürmədiyini, sadəcə bu prinsipin sübut edilə bilməyəcəyini iddia etdiyini xatırladır.
Essənin ən orijinal hissəsi son bölmədə gəlir: Craig kainatın səbəbinin niyə "Zati/Şəxsi bir Yaradan" olmalı olduğunu arqumentləşdirir. Məntiqi belədir: əgər əbədi bir səbəb sadəcə mexaniki, dəyişməz şəraitlərin işləməsi olsaydı, nəticə də əbədi olardı — məsələn suyun donmasının səbəbi sıfır dərəcədən aşağı temperaturdursa, temperatur əbədi olaraq sıfırdan aşağı olub, onda su da əbədi olaraq donmuş olardı. Zamansal bir nəticənin əbədi bir səbəbdən çıxa bilməsinin yeganə yolu, səbəbin azad iradə ilə seçim edən şəxsi bir fail olmasıdır — məsələn əbədən oturan bir adamın ayağa qalxmağı seçməsi kimi.
Craig essəni yekunlaşdırarkən kainatın səbəbinin nədənsiz, maddi olmayan, əbədi, dəyişməz, zamansız və azad iradəli bir Fail olması lazım gəldiyi nəticəsinə gəlir və buradan Kəlam Kozmoloji Kanıtı'na əsaslanaraq Allah'ın varlığına inanmağın rasional olduğunu iddia edir.
- 6 müstəqil essə, cəmi 256 səhifə — hər biri ayrıca fəlsəfi məqalə formatında, geniş dipnot və istinad aparatı ilə.
- Craig'in essəsi klassik analitik fəlsəfə üslubunda yazılıb: əvvəlcə arqument formal addımlarla qurulur, sonra hər öncül ayrıca müdafiə olunur.
- Elmi istinadlar (Vilenkin, Davies, Hawking) birbaşa mənbədən sitat gətirilir və dipnotlarda dəqiq göstərilir.
- Tərcümə (Zikri Yavuz) fəlsəfi terminologiyaya sadiqdir, amma buna görə bəzən ağır oxunur.
- Kitabın əvvəlindəki müəllif tərcümeyi-halları hər essəyə başlamazdan öncə oxunmağa dəyər — müəlliflərin akademik arxa planını aydınlaşdırır.
Eyni müəllifin daha qısa, populyar elmə həsr olunmuş digər kitabı
Plantinga'nın natürializm-təkamül arqumentini fərqli bucaqdan davam etdirir
Swinburne'ün burada qısaca yenidən nəzərdən keçirdiyi əsas dəlilin tam versiyası
Collins'in "Tanrı, Tasarım ve İnce Ayar" essəsi: təsadüfi izahların kainatdakı incə tənzimləməni açıqlaya bilmədiyini göstərir, çox-evrənlər fərziyyəsini tənqid edir və o fərziyyə doğru olsa belə, kainatın şüurlu dizayn məhsulu olması iddiasının rədd edilə bilməyəcəyini əsaslandırır.
Taslaman'ın "Arzu Delili" essəsi: bütün insanlarda doğuşdan olan universal arzuların ən yaxşı izahının Allah tərəfindən qoyulmuş olması olduğunu, bunun "fitrət dəlilləri" adlandırdığı geniş kateqoriyanın bir alt-dəlili olduğunu iddia edir.
Doko'nun "Aksiyolojik Argüman" essəsi: ateist bir kainatda obyektiv əxlaqi və ya estetik dəyərlərin mövcud ola bilməyəcəyini, ona görə hər hansı obyektiv dəyəri qəbul etməyin məntiqi olaraq Allah'ın varlığını da qəbul etməyi tələb etdiyini iddia edir.
Plantinga'nın "Naturalizme Karşı Evrimsel Argüman" essəsi: təkamül nəzəriyyəsinin özünün, natürializmlə birləşdirildikdə, insan idrakının etibarlılığına inanmaq üçün əsas buraxmadığını, ona görə natüralizmlə elm arasında dərin bir ziddiyyət, teizmlə elm arasında isə dərin bir uyum olduğunu iddia edir.
Swinburne'ün son essəsi isə Allah'ın varlığı fərziyyəsinin, yoxluğu fərziyyəsindən fərqli olaraq, məhz indi içində yaşadığımıza bənzər nizamlı bir kainatı gözlədiyimizi göstərərək, teizmin ateizmdən daha rasional bir izah olduğu nəticəsinə gəlir.
Əhatə. İcmal kitabdakı altı essədən yalnız William Lane Craig’in “Kelam Kozmolojik Kanıtı” essəsini (səh. 145–173, ≈11%) tam əhatə edir; qalan beş essə açılmır (yalnız yekun nəticələri yuxarıdakı bölmədə verilib). Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — icmal orijinal türkcə mətndən hazırlanıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda telif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, yaxud icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, telif@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
Craig'in Hilbert Oteli izahı bu qədər aydın heç yerdə görməmişdim.
Dil çətinliyi 4-5/5 tam doğrudur. Termodinamika hissəsini iki dəfə oxumalı oldum.
Yalnız bir essəni oxuyub qalanını almağa qərar verdim — dəqiq işləyən bir format.
