Tanrı Parçacığı

Kitabın bu fəsli birbaşa məşhur ləqəbdən başlayır: Nobel mükafatçısı fizik Leon Lederman 1993-cü ildə çıxan kitabında Higgs Bozonu'na zarafatla "Tanrı Parçacığı" adını verib — əslində nəşriyyat onun təklif etdiyi "Tanrı'nın Cəzası Parçacıq" adını qəbul etmədiyi üçün. 2012-ci ildə CERN kəşfi elan edəndə bu ləqəb elə populyarlaşdı ki, bir çox insan onu metafor kimi yox, hərfi mənada başa düşdü — halbuki fizikçilərin özləri bu ifadəni demək olar heç işlətmirlər, əvəzinə sadəcə "Higgs" deyirlər.

Maraqlıdır ki, Higgs özü bu adın verilməsindən məmnun olmayıb — dindarların rəncidə ola biləcəyini deyərək açıq şəkildə tənqid edib. Bəzi teist filosoflar parçacığı dizayn dəlilinin bir nümunəsi kimi işlətmək istəsə də, bu müzakirə daha çox çox-evrənlər (multiverse) mövzusu üzərindən getdiyi üçün, Taslaman'a görə "Tanrı Parçacığı" heç vaxt bu istiqamətdə geniş populyarlaşmayıb.

Taslaman burada iki əks iddianı yan-yana qoyur. Bir tərəfdən bəzi dindar müəlliflər kəşfi Tanrı'nın varlığının "təsdiqi" kimi təqdim edib, hətta bunu şəxsi imana dəvət kimi yazıblar; digər tərəfdən internetdə "4 iyul 2012-dən etibarən Tanrı tamamilə lazımsız oldu" kimi cümlələr yayılıb. Müəllif hər ikisini eyni səhifədə göstərərək, ikisinin də əsassız, daha çox ritorik olduğunu iddia edir. Nümunə olaraq kimliyi bilinməyən bir dini blogun yazısına istinad edir: orada xristian oxuculara Higgs kəşfini sevinclə qarşılamaları tövsiyə olunur, çünki bu, onların artıq şəxsən yaşadıqları həqiqəti — Tanrı'nın varlığını və İsa Məsih vasitəsilə Onunla əlaqə qurmağın mümkünlüyünü — təsdiqləyir.

Əsas arqument "Boşlukların Tanrısı" (God of the gaps) tənqidinə əsaslanır. Taslaman izah edir ki, bu yanaşma teizmi belə göstərir: guya inananlar Tanrı'nı yalnız elmin izah edə bilmədiyi boşluqlara yerləşdirir — məsələn, keçmişdə kimlərsə "ürəyin necə vurduğunu bilmirik, deməli Tanrı vurdurub" və ya "ulduzların işığının necə yarandığını bilmirik, deməli Tanrı yaradıb" tipli arqumentlər işlədib. Boşluq bağlananda isə Tanrı'ya ehtiyac qalmır. Amma müəllifə görə müasir dini fəlsəfəçilərin demək olar heç biri arqumentlərini bu şəkildə qurmur — kosmoloji və dizayn dəlilləri elmin nəyi bilmədiyinə deyil, məhz nəyi bildiyinə əsaslanır.

Bu fəsildə diqqətçəkən başqa bir dəlil də tarixi müqayisədir. Taslaman xatırladır ki, kainatın başlanğıcı olub-olmadığı sual altında olanda, elmi verilər aydınlaşmazdan əvvəl belə, teistlərlə ateistlər arasında aydın bir bölünmə var idi — biri başlanğıcı israrla müdafiə edir, digəri kainatın əbədi olduğunu iddia edirdi (Aristotel və İbn Sina kimi bu iki tərəfə sığmayan istisnalar da olub). Amma Higgs Bozonu'nun varlığı 1964-cü ildə nəzəri şəkildə irəli sürüləndən sonra teist və ateist fizikilər arasında belə bir cəbhələşmə heç vaxt yaranmayıb. Müəllifə görə məhz bu, parçacığın teoloji əhəmiyyətinin iddia edildiyi qədər böyük olmadığının əlavə dəlilidir.

Fəslin sonunda müəllif bu tənqidin kimlərə aid olduğunu da açıqca yazır — "boşlukların Tanrısı" formasını teizmin əsl mövqeyi kimi göstərib bu məntiq xətasına düşənlərin arasında Stephen Hawking kimi tanınmış fizikçilər də var. Taslaman qeyd edir ki, fizikçilərin hər cümləsi fizika ilə əlaqəli deyil — bəzən kainat və maddə haqqında danışarkən fərqində olmadan fəlsəfə sahəsinə keçirlər, amma akademik nüfuzları buna elmi fakt kimi baxılmasına səbəb olur.

Fəsil, kitabın ümumi mövqeyini bir cümləyə sığdırır: hər hansı bir fiziki kəşf — Higgs Bozonu daxil — Tanrı'nın varlığını nə sübut edə bilər, nə də inkar edə bilər. Taslaman'a görə bu iddiaların hər ikisi elmi məlumatı fəlsəfi nəticəyə çevirərkən lazımi diqqəti göstərmir; nəticə isə elm deyil, retorikadır.

Bundan sonrası isə kitabın qalan fəsillərinin işidir — Tanrı'nın gizliliyi ilə qurulan analogiya, kainatın riyazi quruluşu haqqında arqument və fizikanın hələ də açıq qalan sualları. Ona görə burada dayanırıq və kitabı alıb oxumağınızı tövsiyə edirik. Amma buraya qədər oxuduğunuz maraqlı gəldisə və almağa qərar verə bilmirsinizsə, aşağıdakı spoyler bölməsinə baxa bilərsiniz.

• 8 qısa fəsil, cəmi 64 səhifə — bir neçə saata bitən sıx bir kitapça.
• Hər iddia elmi mənbəyə istinadla dəstəklənir: Higgs, Wigner, Hawking, Polkinghorne kimi fizikçilərdən düzgün mətndaxili istinadlar var.
• Ton akademikdir, amma ağır jarqondan qaçılıb; mürəkkəb fikirlər qısa cümlələrlə verilir.
• Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — iki dil yaxın olduğu üçün maneə az hiss olunur.
• Kitabın sonunda müəllifin digər kitablarının tanıtım səhifələri var — bu, ümumi həcmin bir hissəsini alır.