Fahrenheit 451

Roman məşhur bir cümlə ilə açılır: "Yakmak bir zevkti." Guy Montag yanğınsöndürəndir, amma bu dünyada yanğınsöndürənlər yanğın söndürmür — kitab yandırır. Bradbury Montag'ın alov püskürdən şlanqını əlində tutarkən hiss etdiyi zövqü demək olar hissi həzz kimi təsvir edir: kağıdın qıvrılması, kitabın qara kəpənəklərə çevrilməsi, evin divarlarının kömürləşmiş qalıqları. İlk səhifələrdən oxucuya verilən mesaj aydındır — bu, kitab yandırmağı pislədiyi qədər, əvvəlcə onun niyə cazibədar görünə biləcəyini də göstərən bir romandır.

Evə qayıdarkən Montag qaranlıq qaldırımda qəribə bir qonşu qızla — Clarisse McClellan — qarşılaşır. On yeddi yaşlı Clarisse başqalarının vermədiyi sualları verir: yağışın dadını hiss etmisənmi? Xoşbəxtsənmi? Montag ilk anda gülür, amma sual evinə qədər onu tərk etmir. Bu qısa küçə söhbəti kitabın bütün hərəkətini işə salır — Montag ilk dəfə öz həyatına kənardan baxmağa başlayır.

Evdə isə fərqli bir sarsıntı gözləyir: arvadı Mildred yataq otağında hərəkətsiz uzanıb, qulaqlarında kiçik "Denizkabuğu" radioqulaqlıqları, yanında isə boş bir dərman qutusu var. Montag təcili yardım çağırır, amma gələnlər həkim deyil — mexaniki bir maşınla mədəsini yuyan və qanını dəyişən iki soyuqqanlı texnik, gecədə buna bənzər doqquzuncu çağırışları olduğunu deyib sakitcə işini görür. Səhnə qəsdən soyuq və mexanikidir — Bradbury insan həyatının belə bir prosedura endirildiyi bir dünya göstərir.

Növbəti günlərdə Montag və Clarisse demək olar hər gün görüşür. Qız ona nəslinin — məktəbdə bir-birini vuran, avtomobil qəzalarında ölən gənclərin — vəhşiliyindən danışır, əmisinin "məsuliyyət" dediyi köhnə bir dünyadan bəhs etdiyini xatırladır. Bir səhnədə çəmənlikdə çiçəklə "aşiqsənmi" oyunu oynayırlar — Montag üçün uzun illərdir hiss etmədiyi bir sadəlik.

Kitabın bu bölmədəki ən sarsıdıcı səhnəsi bir yanğın çağırışında baş verir. İtfaiyə stansiyasının divarında yanğınsöndürənlərin "rəsmi" tarixçəsi asılıb — 1790-da müstəmləkələrdə, guya İngilis təsirli kitabları yandırmaq üçün qurulduğu, ilk itfaiyəçinin Benjamin Franklin olduğu yazılıb. Sonra alarm çalır: şəhərin köhnə məhəlləsində yaşlı bir qadının evinə gedirlər, evdə gizlədilmiş kitablar aşkarlanır. Montag'ın əli — "özünə məxsus beyni olan" bir əl kimi — kimsə görmədən bir kitabı gizlicə paltosunun altına soxur. Qadın isə evi tərk etməyi rədd edir; Beatty saya çəkməyə başlayanda qadın cibindən bir kibrit çıxarır və kitabları ilə birlikdə özünü yandırır. Montag bu ölümü heç vaxt unutmayacaq.

İtfaiyə maşınında geri qayıdarkən heç kim danışmır. Montag'ın ağlında yalnız qadının son sözü qalıb — anlamadığı bir tarixi sitat, "Ridley Efendi"yə istinad. Beatty bunun 16-cı əsr İngiltərəsində kazıqda yandırılan bir dini şəhidin sözləri olduğunu izah edir, sanki bunu təsadüfən bilirmiş kimi laqeyd danışır. Montag üçün isə bu, artıq geri dönüşü olmayan bir sarsıntıdır.

Evdə Bradbury Mildred'in real dünyaya biganəliyini divar ölçüsündəki televiziya ekranları üzərindən göstərir. Mildred bu ekranlardakı personajları — "teyzə", "əmoğlu" adlandırdığı, mənasız süjetli interaktiv proqramların qəhrəmanlarını — öz ailəsi sayır. Bir az sonra isə kitabın ikinci sakit, amma sarsıdıcı səhnəsi gəlir: Montag Mildred'dən onu harada və nə vaxt tanıdıqlarını soruşur. İkisi də xatırlaya bilmir. Bu unudulmuş görüş anı romanın əsas metaforunu ortaya qoyur — bu cəmiyyətdə insanlar bir-birini deyil, ekrandakı "ailəsini" xatırlayır.

Bölmənin bitdiyi yerdə isə Montag adi bir axşam söhbətində Mildred'dən Clarisse haqqında soruşur və cavab kimi sarsıdıcı bir xəbər alır: qız dörd gün əvvəl bir avtomobil qəzasında ölmüş ola bilər, ailəsi isə artıq başqa yerə köçüb. Mildred bunu unutduğunu, sadəcə indi xatırladığını deyir — sanki söhbət havadan-sudandır. Montag'ın bu xəbər qarşısındakı reaksiyası, hətta xəbərin doğru olub-olmadığı belə, kitabın qalan hissəsinin açacağı sualdır.

Bundan sonrası isə romanın qalan iki hissəsinin işidir. Ona görə burada dayanırıq və kitabı alıb oxumağınızı tövsiyə edirik. Amma buraya qədər oxuduğunuz maraqlı gəldisə və almağa qərar verə bilmirsinizsə, aşağıdakı spoyler bölməsinə baxa bilərsiniz.

• Bradbury'nin dili çox metaforikdir — demək olar hər səhifədə bir təşbeh var; bu, gözəldir amma bəzən sıxlaşdırır.
• Fəsil bölgüsü yoxdur, kitab yalnız üç böyük "Kısım"a bölünüb — fasilə vermək üçün rahat dayanma nöqtəsi azdır.
• Bu nəşrdə Neil Gaiman'ın "Sunuş"u, kitabın sonunda isə Bradbury'nin özünün "Sesli Önsöz"ü (Coda) və Harold Bloom'un "Sonsöz"ü var — üçü də romanı fərqli bucaqlardan şərh edir.
• Tərcümə (Dost Körpe) axıcıdır, orijinalın qısa və təzyiqli cümlə ritmini saxlayır.
• Kitab 1953-cü ildə yazılıb, amma media, diqqət müddəti və sürətli əyləncə tənqidi bugünkü oxucuya təəccüblü dərəcədə tanış gələ bilər.