Tanıdan Sağaltıma Bipolar Depresyon
Uyğundur
- Psixiatriya sahəsində çalışan və ya təhsil alan mütəxəssislərə
- Bipolar pozğunluğun diaqnostik təsnifat mübahisələrini dərindən öyrənmək istəyənlərə
- Klinik tədqiqat və akademik istinadlarla zəngin mətnləri sevənlərə
- Bipolar və unipolar depressiya arasındakı fərqləri elmi səviyyədə anlamaq istəyən tibb tələbələrinə
Uyğun deyil
- Özündə simptomları axtarıb özünütəşxis qoymaq istəyənlərə — bu kitab klinisyenlər üçündür, diaqnostik meyarlar mütəxəssis qiymətləndirməsi olmadan tətbiq edilə bilməz
- Populyar, asan oxunan mental sağlamlıq kitabı gözləyənlərə — mətn tam akademik dildə yazılıb
- Bipolar pozğunluqla yaşayan biri kimi praktik gündəlik məsləhət axtaranlara — kitab klinik qərar prosesini izah edir, şəxsi bələdçi deyil
- Konkret dərman adı və dozaj axtaranlara — bu icmal yalnız diaqnostik fəsli əhatə edir, müalicə detallarına toxunmur
Fəsil bipolar pozğunluq anlayışının tarixi inkişafı ilə açılır: müəlliflər eramızın 150-ci ilində yaşamış həkim Areteus'un melanxoliyanı maninin bir parçası saymasından başlayır, 1850-ci illərdə Falret və Baillarger'in "dövri xəstəlik" (folie circulaire) təsvirlərinə keçir, sonra Kraepelin'in bir əsr əvvəl diqqətli müşahidələrə əsaslanaraq mani-depressiv xəstəliyi şizofreniyadan (o zamankı adıyla "dementia praecox") ayıran psixiatriyanın ilk tibbi xəstəlik modelini qurmasını izah edir. 1957-ci ildə Leonhard'ın bipolar-unipolar ayrımını təklif etməsi və bu ayrımın 1980-ci ildə DSM-III ilə rəsmi təsnifata daxil olması ilə tarixi icmal başa çatır.
Sonra müəlliflər DSM-IV'ün bipolar pozğunluqları necə təsnif etdiyini izah edir: Bipolar I (keçmişdə və ya indi manik və ya qarışıq epizod tələb edir), Bipolar II (major depressiya ilə birgə hipomanik epizodlar), Siklotimiya (ən azı iki il davam edən, daha yüngül depressiv və hipomanik dönəmlər) və "başqa cür təyin olunmayan" qalıq kateqoriyası. Bu təsnifatın klinik qərarlar üçün necə əlavə "müəyyənləşdiricilər" (şiddət, psixotik xüsusiyyət, mövsümi örüntü kimi) daşıdığı da izah olunur.
Fəslin ən canlı hissəsi hipomaniyanın müddət meyarı ətrafındakı mübahisədir. DSM-IV hipomaniyanı ən azı dörd gün davam edən, əhval-ruhiyyədə yüksəlmə, genişlənmə və ya əsəbilik ilə xarakterizə olunan bir dönəm kimi təyin edir, amma bəzi tədqiqatçılar bu müddətin süni şəkildə uzun olduğunu, bir-üç günlük dönəmlərin də klinik əhəmiyyət daşıdığını iddia edir. Müəlliflər Bauer və həmkarlarının 2011-ci il tədqiqatını sitat gətirir: müddət meyarı dörd gündən bir günə endirildikdə, bildirilən hipomanik dönəmlərin sayı 305-dən 2164-ə qədər artıb — bu, meyarın seçiminin diaqnoz statistikalarına nə qədər böyük təsir göstərdiyini göstərir. DSM-5 hazırlıqları zamanı bu müddətin iki günə endirilməsi ciddi müzakirə olunub, sonda yenidən dörd günə qayıdılıb.
Bipolar II pozğunluğunun etibarlılığı da ayrıca müzakirə olunur — bu diaqnozun keçmişə dönük hipomanik epizodları etibarlı şəkildə müəyyənləşdirmənin çətinliyindən əziyyət çəkdiyi, buna görə ailə üzvlərindən alınan məlumatların və müxtəlif tarama anketlərinin (Hipomani Sual Siyahısı kimi) köməkçi vasitə kimi vacib olduğu izah olunur. Fəsil daha sonra şizofreniya ilə bipolar pozğunluq arasındakı sərhədin bulanıqlığına toxunur — ortaq genlərin və müalicə oxşarlıqlarının, kateqorik təsnifat yerinə ölçülü (dimensional) yanaşmanın lazım ola biləcəyini göstərdiyini müzakirə edir.
Antidepresantla induksiya olunan mani/hipomaninin bipolar pozğunluq daxilində ayrıca qiymətləndirilib-qiymətləndirilməməli olduğu sualı da ətraflı işlənir. Müəlliflər bunun "əslində gizli bipolar meylin" üzə çıxması olduğunu iddia edənlərin əksəriyyət təşkil etdiyini, amma DSM-IV'ün antidepresantla induksiya olunan dönəmləri diaqnozdan istisna etdiyini göstərir. Akiskal və həmkarlarının bu cür halları "bipolar III" adlandırmaq təklifi bir aralıq həll yolu kimi təqdim olunur.
Fəslin son hissəsi unipolar depressiyadan bipolar pozğunluğa keçid statistikaları ilə maraqlıdır: müxtəlif uzunmüddətli izləmə tədqiqatları fərqli faizlər göstərir — Dunner'in tədqiqatında 5%, Angst'ın 22 illik izləmə tədqiqatında isə 39.2%-ə qədər xəstənin ilkin unipolar depressiya diaqnozunun sonradan bipolar pozğunluğa çevrildiyi bildirilir. Müəlliflər bunu təsnifat sistemlərinin təsviri (deskriptiv) əsasa söykənməsinin doğurduğu qaçılmaz bir məhdudiyyət kimi şərh edir, çünki bir xəstənin ilk depressiv epizodu, gələcək manik epizod baş verənə qədər həmişə unipolar kimi qeydə alınmalıdır.
Fəsil Kraepelin'in spektr baxışı ilə bağlanır — bir tərəfdə unipolar, digər tərəfdə bipolar xəstəliyin yerləşdiyi geniş bir kontinuum fikri, həm də tam epizodlarla daha yüngül "mizac" xüsusiyyətləri arasındakı əlaqəni əhatə edən ikinci bir baxış bucağı. Müəlliflər bu baxışın genetik keçid modellərini zənginləşdirmək və xəstəlik başlamazdan əvvəl yüksək riskli şəxsləri müəyyənləşdirmək potensialını vurğulayır, amma hələ heç bir spektr modelinin ümumi qəbul görmədiyini də etiraf edir.
Bundan sonrası isə kitabın qalan səkkiz fəslinin işidir — bipolar depressiyanın unipolar depressiyadan klinik fərqləri, müalicə planlaması, dərman siniflərinin istifadəsi, qoruyucu müalicə və psixoterapiyalar. Ona görə burada dayanırıq. Amma vurğulamaq istərdik: bu kitab klinisyenlər üçün yazılmış bir mənbədir — özünüzdə və ya yaxınlarınızda bu simptomları müşahidə edirsinizsə, diaqnoz və müalicə qərarları yalnız ixtisaslaşmış bir psixiatr tərəfindən verilməlidir.
- Editör Simavi Vahip'in başçılığında altı türk psixiatriya professorunun birgə əsəridir — hər fəsil fərqli müəllif tərəfindən yazılıb.
- Hər fəsil onlarla elmi jurnal istinadı ilə dəstəklənir; mətndaxili istinadlar akademik formatdadır.
- Cədvəllər (DSM-IV təsnifatı kimi) klinik təsnifatı vizuallaşdırır.
- Dil tam klinik-akademik registrdə yazılıb — gündəlik dildən uzaqdır, tibb təhsili tələb edir.
- Kitab 2012-ci ildə nəşr olunub; mətndə "davam edir" deyilən bəzi DSM-5 hazırlıq müzakirələri artıq 2013-cü ildə DSM-5-in nəşri ilə həll olunub — oxucu bunu nəzərə almalıdır.
Kitabda dəfələrlə istinad olunan, sahənin ən əhatəli klassik mənbəyi
Bipolar pozğunluğu klinisyen-xəstə perspektivindən, memuar formasında izah edən kitab
Eyni mövzunu bu dəfə xəstələr və ailələr üçün əlçatan dildə izah edən bələdçi
2-ci fəsil bipolar depressiyanın unipolar depressiyadan klinik olaraq necə fərqləndirilə biləcəyini araşdırır — simptomatologiya, gedişat örüntüsü, başlanğıc yaşı və ailə tarixçəsi baxımından fərqləri akademik səviyyədə müzakirə edir, çünki bu ayrım düzgün müalicə seçimi üçün həlledicidir.
3-cü fəsil müalicə planlaması başlamazdan əvvəl aparılması lazım gələn hərtərəfli qiymətləndirmə prosesini təsvir edir — klinisyenin bir xəstə üçün müalicə strategiyası qurarkən hansı amilləri nəzərə aldığını izah edir.
4-8-ci fəsillər müxtəlif dərman siniflərinin (antidepresantlar, antipsikotiklər, antiepileptiklər və yeni seçimlər) bipolar depressiyada istifadəsini, üstünlüklərini və risklərini akademik səviyyədə müzakirə edir. Bu icmal həssaslıq baxımından bu fəsillərin detallarına — dərman adları, dozalar, konkret protokollar — daxil olmur, çünki bunlar yalnız ixtisaslaşmış həkim nəzarəti altında tətbiq edilməli klinik məlumatlardır.
9-cu fəsil xəstəliyin təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün uzunmüddətli qoruyucu müalicə strategiyalarını və xəstənin müalicəyə uyğunluğunu artırmaq yollarını əhatə edir.
Kitab psixoterapiya yanaşmalarına həsr olunmuş son fəsillə tamamlanır — dərman müalicəsini tamamlaya bilən psixososial müdaxilə növlərini və ailə dəstəyinin rolunu konseptual səviyyədə təsvir edir.
Əhatə. İcmal kitabın yalnız 1-ci fəslini (səh. 3–13, ≈8%) tam əhatə edir; qalan səkkiz fəsil açılmır və müalicə fəsillərinin heç birində dərman adı və ya dozaj detalı verilmir. Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — icmal orijinal türkcə mətndən hazırlanıb. Bu icmal tibbi məsləhət deyil; bipolar pozğunluqla bağlı narahatlığınız varsa, ixtisaslaşmış bir psixiatrla əlaqə saxlayın.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda telif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, yaxud icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, telif@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
Rezidenturam üçün əla bir istinad mənbəyi oldu, xüsusilə hipomani müddəti mübahisəsi hissəsi.
Dili çox ağırdır, tibb təhsili olmayanlara tövsiyə etmirəm.
Akademik dəqiqliyi təqdir edirəm, amma bu, açıq şəkildə mütəxəssislər üçün yazılıb.
