İblislə Sövdələşmə
Uyğundur
- Mark Tven'in yumor və satira ustalığını qısa formatda görmək istəyənlərə
- Elm-fantaziya ilə klassik ədəbiyyatın qəribə birləşməsini sevənlərə
- Bir oturuşda bitən, kəskin sonluqlu klassik hekayələr axtaranlara
- Pulun və tamahkarlığın satirik tənqidini oxumaq istəyənlərə
Uyğun deyil
- Uzun, geniş inkişaf edən süjet gözləyənlərə — hekayə cəmi bir neçə səhifədir
- Elmi dəqiqlik axtaranlara — radium təsvirləri 1900-cü illərin fantaziyasıdır, müasir fizikaya uyğun deyil
- Ənənəvi buynuzlu, alovlu İblis obrazı gözləyənlərə — Tven'in İblisi tam əksinədir
- Ciddi, ağır dini-fəlsəfi mühakimə gözləyənlərə — ton yüngül və istehzalıdır
Hekayə hekayəçinin maliyyə vəziyyətinin təsviri ilə açılır: polad səhmləri düşüb, etibarlı müəssisələr iflasa uğrayır, ona görə qəlbini satmaq qərara alınır. Bu sövdələşmə isə mistik bir ayin kimi deyil, adi bir biznes əməliyyatı kimi qurulur — yerli dəllal vasitəsilə görüş təşkil olunur, razılaşma bağlansa dəllal 2,5% komissiya alacaq. Tven elə ilk cümlələrdən dini-mistik ənənəni Uoll-strit dili ilə calaşdıraraq hekayənin yumor tonunu müəyyənləşdirir.
Gecə yarısı gələn qonaq isə oxucunun gözlədiyi heç bir klişeyə uymur: nə buynuz, nə quyruq, nə kükürd iyi, nə gurultu. Əksinə, hündür, qədd-qamətli, əynində bədəni saran triko, böyründə şpaqa, çiyinlərinə atılmış qısa plaş, başında lələkli, qoçaqcasına şaxı sındırılmış şlyapa olan, mefistofelvari incə təbəssümlü "müasir görkəmli" bir centlmen bağlı qapının arasından sakitcə süzülür. Yeganə qeyri-adi cəhəti bədəninin tunc-qırmızı yox, gümüşü, ay işığına bənzər bir işıqla parıldamasıdır — hekayəçi bunu tropik dənizin ay işığında parlayan səthinə bənzədir.
Söhbət adi nəzakət mövzularıyla — hava, isti punş qədəhləri — başlayır, hekayəçi tədricən cəsarətlənib İblisdən nədən düzəldiyini soruşur. Cavab qısa və gözlənilməzdir: "Radiumdan." Bu cavab hekayənin bütün komik-fantastik mərkəzini müəyyən edir. Hekayə 1903–1904-cü illərdə, radiumun Küri həyat yoldaşları tərəfindən kəşfindən cəmi bir neçə il sonra qələmə alınıb və dövrün "radium həyəcanını" mövzuya çevirir — o vaxtlar radium az qala sehrli, tükənməz enerji mənbəyi kimi qəbul edilirdi, qəzetlər onun möcüzəvi xüsusiyyətlərindən həvəslə yazırdı.
Orijinal başlıq "Sold to Satan"dır (İblisə satılmış) və hekayə ilk dəfə Tven'in ölümündən sonra, onun nəşr olunmamış mətnlərini toplayan "Europe and Elsewhere" kitabında işıq üzü görüb. Bu, hekayənin niyə az tanındığını, amma elm tarixçiləri arasında — radioaktivliyin bədii ədəbiyyatda erkən əks-sədası kimi — niyə xüsusi maraq doğurduğunu izah edir.
İblis öz çəkisini elan edəndə — ətdən-qandan olsaydı iki yüz on beş funt, radiumdan olduğu üçün doqquz yüz funtdan artıq — hekayəçinin zehnindən keçən fikir açıq-aydın oxunur: bu qədər qiymətli maddəni "əldə edib" səhmdar cəmiyyət yaratmaq, hər funtunu milyonlarla qiymətləndirib dünya bazarını səhmlərlə doldurmaq. İblis isə sadəcə fikrini oxuyub ucadan qəhqəhə çəkir: "Necə də yaradıcı! Necə də orijinal!" Bu kiçik ironik ittiham hekayənin əsas satirik zərbəsini vurur — hətta İblislə üz-üzə oturanda belə, insanın ilk instinkti onu maliyyə alətinə çevirməkdir.
Bu satira Tven'in ümumi yaradıcılığına da yaxşı oturur. Otuz il əvvəl "Gilded Age" (Yaldızlı Dövr) romanı ilə Amerikan iş dünyasının parıltılı, amma içi boş simasını ifşa edən, hətta dövrünə adını verən yazıçı, burada eyni tənqidi daha kiçik, daha kəskin bir formaya sığdırır. Fərq ondadır ki, bu dəfə tənqid hədəfi bankir, siyasətçi yox, elə hekayəni izləyən oxucunun özüdür — hekayəçi hərfi mənada "mən" damğalı, bizim adımızdan danışan, bizim instinktlərimizi güzgüləyən bir obrazdır.
Hekayəçinin etibarsız, özünəvurğun səsi hekayənin gizli gücüdür: o, hər addımda öz simiclik və sadəlövhlüyünü göstərir, amma bunu heç vaxt etiraf etmir — əksinə, hər addımını ağıllı bir gedişat kimi təqdim edir. Bu, Tven'in ən sevdiyi texnikalardan biridir: hekayəçini məsxərəyə qoymaq üçün ona sözü vermək.
Emin Bakuvi'nin Azərbaycan dilinə tərcüməsi bu yüngül tonu, xüsusilə dialoqlardakı danışıq intonasiyasını və köhnəlmiş, bir az təntənəli üslub oyununu yaxşı saxlayır; hekayəçinin özünə istehzalı, bir az da lovğa səsini itirmədən ötürür. Tərcümə kultaz.com saytında pulsuz mövcuddur, bu da hekayənin geniş auditoriyaya çatmasına kömək edib və Azərbaycan dilində Tven ilə tanışlığa asan, sürətli bir giriş nöqtəsi yaradır.
Bundan sonrası isə hekayənin qalan yarısının işidir — İblisin keçmişi, siqar əhvalatı, radiumun tam nümayişi və hekayənin gözlənilməz sonluğu. Ona görə burada dayanırıq və hekayəni oxumağınızı tövsiyə edirik. Amma buraya qədər oxuduğunuz maraqlı gəldisə və hələ qərarsızsınızsa, aşağıdakı spoyler bölməsinə baxa bilərsiniz.
- Cəmi bir neçə səhifəlik bir hekayə — bir fincan qəhvə arasında bitir.
- Birinci şəxs, özünəvurğun və etibarsız danışıcı — Tven'in ən sevdiyi texnikalardan biri.
- Dövrün elmi kəşflərini (radium, Küri) gündəlik danışıq diliylə qarışdıran bir yumor üslubu.
- Hekayə ictimai mülkiyyətdədir (Tven 1910-da vəfat edib) — orijinal mətni istənilən dildə sərbəst tapmaq mümkündür.
- Emin Bakuvi'nin tərcüməsi kultaz.com saytında pulsuz oxunur.
Eyni müəllifin pul və əxlaq mövzusunda daha uzun, oxşar kəskinlikdə bir satirası
Bu hekayənin də daxil olduğu dövrün digər qısa satirik hekayələr toplusu
Bu hekayəni və radiumun elm tarixindəki yerini araşdıran populyar elm kitabı
Qısa cavab: İblis hekayəçiyə radiumun sirlərini açıqlayır, gücünü canlı nümayişlə sübut edir və nəhayət dünyanın ən böyük radium yatağının yerini göstərərək onunla "tərəfdaşlığa" girir — hekayəçi isə bunu dərhal bir səhmdar cəmiyyətə çevirir.
Aralarında balaca, gülməli bir epizod da keçir: hekayəçi İblisə ucuz siqar təqdim edir, İblis isə bunu qəbul edib məşhur italyan dövlət xadimi Kavur'un mürəkkəbə batıb yeni dad qazanan siqar əhvalatını danışır — bu, iki tərəf arasındakı əlaqəni yumşaldan komik bir fasilədir.
İblis sonra öz gücünü sübut etmək üçün otaqdakı köhnə bir hektoqrafı (çoxaltma aparatını) məhv edir — cəmi bir neçə "elektron" enerji sərf edərək. Bu səhnə radiumun gücünü həm əyləncəli, həm də ürküdücü şəkildə göstərir və hekayəçini lal-dinməz qoyur.
Nəhayət İblis əsl sirri açır: dünyanın ən böyük radium ehtiyatı Kordilyer dağlarında, minilliklər boyu ölməyə gedən işıldaquşların qəbiristanlığında toplanıb. Bu qəribə, demək olar mifik təsvir hekayənin ən yaddaqalan obrazlarından biridir.
Hekayə, İblisin qəflətən yoxa çıxması və hekayəçinin artıq səhmləri satışa çıxardığını, oxucunu birbaşa "Mark Tvenə müraciət edin" deyə çağırmasıyla bitir — bu son cümlə bütün hekayəni əhatə edən satirik zarafatın son zərbəsidir: müəllif özünü də öz satirasının içinə salır.
Əhatə. İcmal hekayənin təxminən yarısını əhatə edir; sonluq açılmır. Hekayə ictimai mülkiyyətdədir (Mark Tven 1910-da vəfat edib), ona görə süjeti danışmaqda telif riski yoxdur. Amma Emin Bakuvi’nin Azərbaycan dilinə tərcüməsi ayrıca hüquqla qorunur — icmalda tərcümə mətnindən sitat edilməyib, hər şey öz sözlərimizlə yazılıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda telif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, yaxud icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, telif@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
"Radiumdan" cavabını oxuyanda bərkdən güldüm. Tven hələ də işləyir.
Bir neçə səhifədə bu qədər kəskin satira — az tapılır.
Pulsuz və qısa olduğu üçün hamıya tövsiyə edirəm, xüsusən Tven'ə yeni başlayanlara.
