Baskervillər İti
Mündəricat
- I. Mister Şerlok Holms2 – 10
- II. Baskervillər nəslinin lənəti11 – 24
- III. Məsələ25 – 38
- IV. Ser Henri Baskervil39 – 55
- V. Üç qırılmış bağ56 – 69
- VI–XV. Devonşir və sonrası70 – 233
Uyğundur
- Klassik detektiv sevənlərə — məntiq oyunu düzgün qurulub
- Qotik atmosfer axtaranlara: duman, bataqlıq, gecə səsləri
- Serialdan və filmlərdən gəlib mənbəyi görmək istəyənlərə
- Qısa fəsil sevənlərə — hər biri 12–20 səhifədir
Uyğun deyil
- Holmsun səhnədə çox olmasını gözləyənlərə — ortada uzun müddət yoxdur
- Müasir sürətli triller ritmi istəyənlərə
- Təsvir hissələrini keçib süjet arayanlara — bataqlıq təsvirləri uzundur
- Sonluğu əvvəlcədən bilənlərə: kitabın gücü məhz oradadır
Roman Beyker-stritdə, səhər yeməyi süfrəsində başlayır. Dünən gələn qonaq əl ağacını unudub, Uotson — Holmsun dostu və hekayəni danışan həkim — onu əlində fırladaraq sahibi haqqında nəticə çıxarmağa çalışır. Holms arxası ona dönük oturub, amma qəhvədanın parıltısından hər şeyi görür. Bu kiçik səhnə bütün kitabın üsulunu bir səhifədə göstərir: əşyaya bax, sahibini oxu.
Əl ağacının sahibi doktor Mortimer gəlir və yanında iki əsrlik bir əlyazma gətirir. Holms kağıza toxunmadan tarixini təxmin edir; Mortimer dəqiq tarixi deyir — 1742. Sənəd Baskervil ailəsinin lənətini danışır: keçmişdə əcdadlarından biri bir qızı qaçırıb, qız bataqlığa qaçıb, təqib zamanı isə nəhəng bir it peyda olub. O gündən ailənin kişiləri gecə bataqlığa çıxmamalıdır.
Bura qədər bu, sadəcə köhnə bir nağıldır. Sonra Mortimer əsl səbəbi açır: üç ay əvvəl ser Çarlz Baskervil öz bağında ölü tapılıb. Rəsmi diaqnoz ürək tutmasıdır. Mortimer ser Çarlzın həm həkimi, həm dostu idi və bir təfərrüatı gizlədib — meyitdən otuz addım aralıda nəhəng bir itin izlərini görüb, amma heç kimə deməyib.
Bu andan etibarən Conan Doyl iki səviyyəni yan-yana işlədir. Bir tərəfdə əfsanə var: lənət, gecə, duman. Digər tərəfdə isə Holmsun dəqiq sualları — izlər meyitə tərəf yaxınlaşırdımı, hava rütubətli idimi, xiyabanın eni nə qədərdir. Roman heç vaxt hansının doğru olduğunu tez deməz; oxucunu sona qədər ikisi arasında saxlayır. Kitabın əsl gərginliyi elə bundadır.
Üçüncü fəsildə məsələ konkretləşir və burada Conan Doyl detektiv üçün vacib bir şeyi qurur: mirasın kimə qalacağını dəqiq göstərir. Mortimer nəsil xəttini sadalayır — üç qardaş olub, ortancıl cavan ölüb, onun oğlu Henridir; kiçik qardaş Rocer isə ailənin «fərsiz övladı» sayılıb, İngiltərədə keçinə bilməyib, Mərkəzi Amerikaya qaçıb və 1876-cı ildə qızdırmadan ölüb. Yəni Henri nəslin sonuncu övladıdır və başqa iddiaçı yoxdur. Bu cümlə oxucuya təhlükəsizlik hissi verir; romanın sonunda isə həmin cümlə tam başqa məna qazanır.
Vərəsə Kanadadan gəlir: ser Henri Baskervil — gənc, sağlam, qorxmayan bir fermer. Mortimerin sualı praktikdir: onu Devonşirə buraxmaq təhlükəlidirmi? Bir tərəfdən orada yaşayan bütün Baskervillər faciəli şəkildə ölüb; digər tərəfdən mülkün sahibsiz qalması bütün bölgəyə zərərdir. Holms dərhal cavab vermir — əvvəlcə adamı görmək istəyir. Dördüncü fəsil kitabın ən yaxşı qurulmuş hissəsidir. Ser Henri Londona çatan kimi qəribə bir məktub alır — sözlər qəzetdən kəsilib yapışdırılıb: bataqlıqdan uzaq dur. Otelə haradan gələcəyini isə heç kim bilmirdi; qərarı Mortimerlə görüşəndən sonra verib. Deməli kimsə onu artıq izləyir. Ardınca daha xırda, amma daha narahat edən şey baş verir: otelin otağından ayaqqabısı yoxa çıxır. Sonra ikincisi. Biri təzə, biri köhnə.
Beşinci fəsildə izləmə görünən hala keçir. Ser Henri ilə Mortimer küçədə gedərkən arxalarınca gələn faytonda saqqallı bir adam olur. Holms otelin qeydiyyat kitabını yoxlayır və nəticə çıxarır: izləyənlər bu oteldə qalmır — deməli ser Henrini addım-addım izlədikləri halda gözünə görünməməyə çalışırlar. Fəsil «üç qırılmış bağ» adlanır, çünki Holmsun tutduğu üç ipin hər biri əlində qırılır. Bu, janr üçün cəsarətli seçimdir: dedektiv birinci pərdədə uduzur.
Bu fəsildə itən ayaqqabı məsələsi də tamamlanır. Ser Henri əlində köhnə, toz basmış ayaqqabısını tutub pilləkəndə qəzəbdən qıpqırmızı dayanıb. Əvvəl təzə ayaqqabı yoxa çıxmışdı, indi köhnəsi. Səhnə komik görünür və Doyl bunu qəsdən yüngül tonda verir — oxucu detala əhəmiyyət vermir. Halbuki bu, kitabın ən vacib ipucudur və mənası yalnız sonda açılır.
Birinci pərdə Holmsun qərarı ilə bitir və bu qərar romanın quruluşunu müəyyən edir: o, Londonda qalır, Devonşirə Uotsonu göndərir. Yəni kitabın böyük hissəsində baş dedektiv səhnədə olmayacaq — hadisələri Uotsonun hesabatları və gündəliyi ilə izləyəcəyik. Bu, cəsarətli seçimdir və romanın niyə bu qədər gərgin olduğunu izah edir: oxucu da Uotson kimi tək qalır.
Bundan sonrası kitabın öz cavabıdır. Ona görə burada dayanırıq və kitabı alıb oxumağınızı tövsiyə edirik — Devonşirdəki on fəsil bu romanın ən yaxşı hissəsidir. Amma buraya qədər oxuduğunuz maraqlı gəldisə və almağa qərar verə bilmirsinizsə, aşağıdakı spoyler bölməsinə baxa bilərsiniz.
- 15 fəsil, hər biri 12–20 səhifə. Fəsillər müstəqil səhnələr kimi qurulub, fasilə vermək asandır.
- Birinci şəxs — Uotsonun dili ilə. Ortada üslub dəyişir: iki hesabat və bir gündəlik parçası verilir, bu da təqvimi sıxlaşdırır.
- Təsvirlər uzundur, xüsusən bataqlıq səhnələrində. Atmosferi məhz onlar qurur, amma süjet o anlarda yavaşıyır.
- Dialoq canlıdır; Holmsun məntiq nümayişləri qısa və dəqiqdir, uzun mühazirəyə çevrilmir.
- Azərbaycanca mətn oxunaqlıdır, xüsusi adlar səsləndiyi kimi verilib: Uotson, Baskervil, Stepltonlar, Merripit-Haus.
Əfsanə ilə reallıq arasında qalan qəhrəman axtarırsansa
Qapalı məkanda klassik müəmma sevirsənsə
Janrın başlanğıc nöqtəsini görmək istəyirsənsə
Qısa cavab: lənət yoxdur, it isə real itdir — sadəcə ona xüsusi hazırlıq verilib.
Cinayətin arxasında qonşu <b>Steplton</b> dayanır. O, əslində Baskervil nəslindəndir və mirasa çatmaq üçün sıradakı vərəsələri aradan qaldırmağa çalışır. Yanındakı qadını bacısı kimi tanıtsa da, əslində həyat yoldaşıdır — bu yalan onun planının açar hissəsidir.
Ser Çarlzı öldürən qorxu idi: ürəyi zəif olan yaşlı adamı gecə bağda nəhəng bir itlə qarşılaşdırmaq kifayət etdi. Beləliklə cinayət heç bir iz qoymadı və əfsanə hər şeyi izah etdi.
Holms sonda ser Henridən tələ kimi istifadə edir: onu guya qorunmadan tək buraxır. Plan işləyir, amma baha başa gəlir — həmin gecə duman qalxır və it dumanın içindən qəflətən çıxır. Ser Henri ağır sarsıntı keçirir, üstəlik sevdiyi qadının kim olduğunu da bu şəkildə öyrənir.
İtən ayaqqabının izahı da buradadır: itə ser Henrinin qoxusunu tanıtmaq lazım idi, ona görə əvvəlcə təzə, sonra geyilmiş ayaqqabı oğurlanmışdı. Romanın ən yüngül görünən səhnəsi əslində ən vacib ipucu imiş.
Uotson hesabatını özünü qınayaraq bitirir: dostunu belə bir imtahana buraxdığı üçün məzəmmətə layiq olduğunu yazır. Həkimlər isə ser Henrinin sağalacağına əmindirlər — səyahət həm əsəblərini, həm mənəvi yaralarını sağaldacaq.
Əhatə. Süjet təsviri romanın yalnız birinci pərdəsini (I–V fəsillər, səh. 2–69, ≈29%) əhatə edir; qalan 10 fəsil açılmır. Həll ayrıca spoyler bölməsindədir.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda telif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, yaxud icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, telif@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
Holmsun kitabın ortasında yox olmasını qüsur sanırdım, icmalı oxuyandan sonra bunun qəsdən edildiyini başa düşdüm.
Ayaqqabı detalı əla vurğulanıb. İlk oxuyanda ona əhəmiyyət verməmişdim.
Atmosfer 4.5 balı doğrudan haqq edir. Bataqlıq təsvirləri hələ də yadımdadır.
