Hitler’i Yenen Adam: Mareşal Jukov
Uyğundur
- İkinci Dünya Müharibəsinin Şərq Cəbhəsini komandanların gözündən oxumaq istəyənlərə
- Arxiv sənədlərinə, məktublara və birbaşa istinadlara əsaslanan ciddi bioqrafiyalar sevənlərə
- Sovet təbliğatı ilə Qərb klişelərinin arasında qalan real Jukov obrazını axtaranlara
- Hərbi strategiya və komandirlik qərarlarının detallı təhlilini oxumaq istəyənlərə
Uyğun deyil
- Yalnız Berlin döyüşü və ya Stalinqrad kimi məşhur epizodlarla maraqlananlara — kitab bütün karyeranı əhatə edir
- Yüngül, sürətli oxunan populyar tarix gözləyənlərə — mətn sıx və istinadlarla yüklüdür
- Sadəcə bir tərəfli qəhrəmanlıq hekayəsi istəyənlərə — müəllif Jukov'un sərtliyini və mübahisəli qərarlarını gizlətmir
- Rusca mənbə adlarının və hərbi terminlərin bolluğundan çəkinənlərə
Fəsil Jukov'un 1939-cu il mayında Uzaq Şərqə — Monqolustan-Mancuriya sərhədindəki Xalxin-Qol çayı ətrafında sovet və yapon qüvvələri arasında gedən qanlı toqquşmalara — göndərilməsi ilə açılır. Rəsmi tapşırığı 57-ci Xüsusi Korpusun "qənaətbəxş olmayan" işini yoxlamaq idi — komandir Feklenko'nun döyüş hazırlığını, silah-sursat vəziyyətini və heyətin bir-birinə uyumunu qiymətləndirmək, əmr Müdafiə Komissarı Kliment Voroşilov tərəfindən 24 may 1939-da imzalanmışdı. Amma tezliklə, hava qüvvələri komandiri Smuşkeviçin Voroşilov'a yazdığı tövsiyə məktubundan sonra, korpusun tam komandanlığı Jukov'a həvalə olunur.
Roberts bu köçürülməni quru bir əmr kimi deyil, insani bir səhnə kimi təqdim edir: Jukov'un arvadı Aleksandraya yazdığı məktub geniş sitat gətirilir, orada ağlamamağı xahiş edir və partiya üzvü, Qızıl Ordu komandiri kimi vəzifəsini ləyaqətlə yerinə yetirəcəyinə söz verir, amma zehni rahat olsun deyə arvadından sakit qalmasını diləyir. Bu şəxsi ton kitabın üslubunu müəyyənləşdirir — arxiv sənədləri ilə insani təfərrüatları birləşdirən bir yazı tərzi.
Roberts münaqişənin tarixi kökünü izah edir: Rusiya-Yaponiya arasında Çin üzərindəki köhnə rəqabət, 1894-95-ci il Çin-Yaponiya müharibəsi, 1938-ci ildəki Xasan gölü döyüşü və Xalxin-Qol'dakı sərhəd mübahisəsinin əslində strateji əhəmiyyəti az olan, cəmi bir neçə kvadrat kilometrlik daşlıq bir ərazi olduğu halda, iki dövlət arasında Uzaq Şərqdə güc balansını həll edən bir sınağa çevrilməsi.
Fəslin ən sərt hissəsi Jukov'un intizam siyasətidir: komandirləri öz bölmələrinin performansına şəxsən məsul tutan əmrlər, icra edilməyən əmrlərə görə hərbi tribunal təhdidi və hətta 13 iyulda "qorxaqlıq" ittihamı ilə iki əsgərin güllələnərək edam edilməsi əmri. Roberts bu əmrin bütün korpusa yayılan mətnini — "alçaq qorxaqlara və xainlərə ölüm" cümləsi ilə bitən — sitat gətirir, Jukov'un sərtliyini gizlətmədən göstərir. May-iyul arasında korpusun 5.000-dən çox itki verdiyi də qeyd olunur.
20 avqust səhəri başlayan həlledici hücum fəslin zirvəsidir. Roberts Jukov'un öz xatirələrindən geniş sitat gətirərək saat 06:15-də başlayan topçu hazırlığını, yüz əllidən çox bombardımançı təyyarəni, saat doqquzda başlayan hücum siqnalını və qoşunların üç istiqamətli — cənub, mərkəz, şimal qrupları vasitəsilə — əhatəetmə manevrini addım-addım izah edir. Məqsədli aldatma taktikası (maskirovka) sayəsində yapon Kwantung Ordusu hücumu tam sürpriz kimi qarşılayır; bazar günü seçilməsi belə təsadüfi deyildi, çünki bir çox yüksək rütbəli yapon zabiti həmin gün icazədə idi.
27 avqustda əhatəyə alınmış yapon qüvvələri məhv edilir, amma döyüş 31 avqusta qədər davam edən inadkar müqavimətlə sona çatır. Zəfərdən sonra Roberts maraqlı bir detalı üzə çıxarır: rəsmi sovet təbrik bəyanatında əsas fəxr Jukov'a deyil, ondan rütbəcə yuxarı olan general Ştern'ə verilir. Roberts bunun səbəbini analiz edir — ehtimal ki, hökumət kommunikasiya ofisi Baş Qərargahın Jukov'a verdiyi əməliyyat sərbəstliyindən xəbərsiz idi — və bu hadisənin 1940-cı il dekabrındakı Ali Komandanlıq Konfransında yenidən gündəmə gəldiyini göstərir.
Fəsil daha sonra bu zəfərin gizli strateji nəticəsini göstərir: məğlubiyyət Yaponiyanı sovetlərlə Sibir'də toqquşmaq əvəzinə Cənub-Şərqi Asiya və Sakit okeanda genişlənməyə yönəldir — nəticədə 1941-ci il dekabrında Pearl Harbor'a gedən yolu dolayısı ilə açır, baxmayaraq ki Jukov o an bunun fərqində deyildi. Fəsil Jukov'un doqquz ay Ulan-Bator'da gözləməsi, Avropa'da müharibənin başlaması (Hitler Polşanı işğal edir, Britaniya və Fransa müharibə elan edir), sovet-fin Qış Müharibəsi (iki yüz min sovet itkisi, əlli min ölü) və Fransa'nın altı həftədə süqutu kimi paralel hadisələrin qısa icmalı ilə bağlanır — bunların hamısı Jukov'u Qərb Cəbhəsindəki növbəti, daha böyük roluna hazırlayan fon kimi verilir.
Bundan sonrası isə kitabın qalan on fəslinin işidir — Kiyev'dəki hazırlıqlardan tutmuş, Leninqrad və Moskva'nın xilas edilməsinə, Stalinqrad'a, Berlin'in fəthinə və müharibədən sonrakı sürgün-rehabilitasiya dövrünə qədər. Ona görə burada dayanırıq və kitabı alıb oxumağınızı tövsiyə edirik. Amma buraya qədər oxuduğunuz maraqlı gəldisə və almağa qərar verə bilmirsinizsə, aşağıdakı bölmədə qalan fəsillərin qısa icmalına baxa bilərsiniz.
- Hər fəsil onlarla arxiv istinadına və mənbəyə əsaslanır — dipnotlar geniş və dəqiqdir.
- Jukov'un şəxsi məktubları müntəzəm sitat gətirilir, bu da quru hərbi tarixi insani bir tərəfə bağlayır.
- Roberts akademik tarixçi tonunda yazır: iddiaları qiymətləndirir, ziddiyyətli mənbələri müqayisə edir, tez-tez ehtiyatlı formullardan istifadə edir.
- Türkcə nəşr "derleyen və yayına hazırlayan" ifadəsi ilə təqdim olunur — bu, mətnin bir qədər ixtisar edilmiş ola biləcəyinə işarədir.
- Kitab döyüş xəritələri və tarixi fotoşəkillərlə dəstəklənir (Xalxin-Qol döyüş xəritəsi kimi).
Eyni generalın fərqli, daha tənqidi bucaqdan yazılmış digər bioqrafiyası
Kitabın sonrakı fəsillərində toxunulan döyüşün tam, müstəqil təsviri
Jukov'un mübahisəli rolunun mərkəzində olan 1941 hücumunun geniş təhlili
5-8-ci fəsillərdə Jukov 1940-cı ildə Kiyev'də hərbi oyunlara rəhbərlik edir, 22 iyun 1941 Alman hücumunda (Barbarossa) oynadığı mübahisəli rolu araşdırılır — bəziləri onu qismən məsul sayır — sonra Leninqrad'ı və Moskva'nı xilas etməkdə həlledici rol oynayır və Stalinqrad'dakı zəfərin memarlarından biri sayılır, baxmayaraq Roberts bu titulu da tam mübahisəsiz saymır.
9-10-cu fəsillərdə Kursk döyüşündən Varşova'ya, oradan da Berlin'in fəthinə qədər davam edən Qızıl Ordu'nun qərbə doğru irəliləyişi izlənilir — Jukov burada müharibənin ən böyük qələbələrinin komandiri kimi zirvəyə çatır, amma bu yürüşün insan qiyməti də kitabda ətraflı göstərilir.
11-12-ci fəsillərdə müharibədən sonra Stalin'in, Jukov'un populyarlığından çəkinərək onu paytaxtdan uzaqlaşdırıb taşra vəzifələrinə sürgün etməsi, sonra Xruşşov dövründə rehabilitasiyası və Müdafiə Naziri postuna qədər yüksəlişi təsvir olunur.
13-cü fəsil Xruşşov'la son siyasi mübarizələrini, yenidən gözdən düşməsini və 1974-cü ildə vəfatına qədər öz tarixi mirası üçün apardığı mücadiləni əhatə edir.
Kitab 14-cü, yekun fəsildə Jukov'u digər Böyük müharibə generalları — Manstein, MacArthur — ilə müqayisə edərək, onun "görülmüş ən yaxşı" general olmasa da, İkinci Dünya Müharibəsinin ən effektiv generalı olduğu qənaətinə gəlir və sovet sistemi çökdükdən sonra ortaya çıxan arxivlərin onun həqiqi portretini necə mümkün etdiyini izah edir.
Əhatə. İcmal kitabın yalnız 4-cü fəslini (səh. 83–108, ≈6%) tam əhatə edir; qalan on fəsil açılmır (yalnız mövzuları yuxarıdakı bölmədə verilib). Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — icmal orijinal türkcə mətndən hazırlanıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda telif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, yaxud icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, telif@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
20 avqust hücumunun təsviri filmə bənzəyirdi — saat-saat izlənilə bilirdi.
İki əsgərin edam əmri səhnəsi Jukov'a baxışımı dəyişdi. Kitab heç nəyi ört-basdır etmir.
Arvadına yazdığı məktublar gözlənilməz idi — general tam fərqli bir işıqda görünür.
