Bulaşma Eşiği — Hayvan Hastalıkları ve Bir Sonraki Pandemi
Uygun
- Salgınların nereden geldiğini bilimsel ama okunaklı bir dille anlamak isteyenlere
- Saha bilimini, «virüs avcılarının» işini merakla izleyen okurlara
- Tıp, veterinerlik ve ekoloji öğrencilerine geniş bağlam için
Uygun değil
- Kısa, özet türünde bir kitap arayanlara — 600 sayfayı aşıyor
- Son yılların (COVID-19 sonrası) verilerini bekleyenlere — kitap 2012'de yazıldı
- Yoğun biyolojik terim ve ayrıntıdan yorulanlara
Kitap Vahiy'den alınan «soluk at» epigrafıyla ama oldukça mütevazı bir virüsle açılır. Eylül 1994'te Brisbane'in Hendra semtinde hamile yarış kısrağı Drama Series hastalanır, ardından ahırdaki atlar birer birer ölür, antrenör Vic Rail ise bir hafta yoğun bakımda kaldıktan sonra hayatını kaybeder. Quammen bu olayı bilerek seçtiğini söyler: Hendra en korkutucu virüs değildir, yalnızca birkaç insanı öldürmüştür, ama «marjinal, düzensiz ama daha geniş anlamda tipiktir» — yani yeni hastalıkların nasıl ortaya çıktığını anlamak için iyi bir başlangıç noktasıdır.
Yazarın üslubu ilk sayfalardan belli olur: yalnızca makaleleri özetlemez, olay yerine gider. Komşu bir at binicisi ona kahve koyarken sokaktaki çöp konteynırlarında at kafalarının ve bacaklarının nasıl biriktiğini hatırlar; polis evin çevresine suç mahalli bandı çeker, çünkü başta sabotaj ya da sigorta dolandırıcılığından şüphelenilir. Hayatta kalan seyis Ray Unwin «ağlak biri değilim ama o günden beri sağlığım berbat» der. Bu insani ayrıntılar bilimsel hikâyeyi canlı tutar.
Sonra dedektiflik kısmı başlar. Avustralya Hayvan Sağlığı Laboratuvarı ölü atlardan yeni bir paramiksovirüs izole eder — önce «at kızamığı» denen, sonra Hendra adını alan virüs. Ama asıl soru şudur: atları ve insanları öldürmediği zaman virüs nerede saklanır? Veteriner ve ekolog Hume Field vahşi kediler üzerine doktorasını bırakıp bu «rezervuar konağı» aramaya başlar: kemirgenlerden, sürüngenlerden, kuşlardan kan alır, hiçbirinde antikor bulamaz. Bu arada 900 kilometre kuzeyde şeker kamışı çiftçisi Mark Preston ensefalitten ölür ve bir yıl önce hasta atlara bakarken enfekte olduğu anlaşılır. Quammen hikâyeyi öyle kurar ki okur cevabı — meyve yarasalarını — araştırmacılarla aynı anda bulur: ilk atın sığındığı tek incir ağacı yarasaların toplandığı yerdir.
Hikâyelerin arasında Quammen temel kavramları açıkça anlatır. Zoonoz, hayvandan insana geçebilen hastalıktır; bilinen insan enfeksiyonlarının yaklaşık %60'ı böyledir. Çiçek hastalığı zoonoz olmadığı için kökü kazınabildi, çocuk felci de yakın, çünkü virüsün insandan başka saklanacak yeri yok. Sarıhumma, Lyme ya da Ebola gibi zoonozlar ise hayvan rezervuarlarında saklandığı için hiçbir zaman tam yenilemez. «Yırtıcılar avlarını dışarıdan, patojenler içeriden yer» gibi sade, akılda kalan cümleler kitabın en güçlü yanıdır.
En etkileyici sayfalardan biri «Bir Sonraki Büyük» — BSB — üzerinedir: uzmanlar bir sonraki büyük salgının viral olacağını, büyük olasılıkla bir yağmur ormanından ya da Güney Çin'deki bir pazardan çıkacağını ve hızla yayılacağını söylüyor. 2012'de yazılan bu satırlar 2020 sonrasında okununca tüyler ürpertiyor. Kitabın son bölümü ise Alan Berryman'ın kışkırtıcı fikrini hatırlatır: ekolojik anlamda gezegendeki en büyük «salgın» Homo sapiens'in kendisidir — yedi milyarı aşan insan, ormanlara daha derin giren yollar ve pazarlar virüslerin geçişi için eşsiz bir fırsat yaratıyor.
Zayıf yanı hacmidir: bazı bölümler sefer ayrıntılarıyla uzar, okur çok sayıda isim, laboratuvar ve kısaltma ile yüklenir. Buna rağmen salgınlar üzerine yazılmış popüler bilim kitapları arasında en önemlilerinden ve en iyi yazılmışlarından biri.
- Her virüs için ayrı bölüm — dedektif hikâyesi yapısı
- Yazarın saha gezileri ve bilim insanlarıyla görüşmeleri
- Bilimsel kavramların gündelik benzetmelerle açıklanması
Ebola ve Marburg virüslerinin dramatik, gazetecilik üslubunda hikâyesi
Kitapta anılan zoonoz olan 1918 İspanyol gribinin ayrıntılı tarihi
Hayvanlardan geçen mikropların insanlık tarihine etkisine geniş bakış
Okunan kısımda Quammen temel kavramları açıklar: zoonoz hayvandan insana geçebilen hastalıktır, bilinen insan enfeksiyonlarının yaklaşık %60'ı böyledir; çiçek hastalığı zoonoz olmadığı için kökü kazınabildi. En etkileyici sayfalardan biri «Bir Sonraki Büyük» hakkındadır: uzmanlar bir sonraki büyük pandeminin viral olacağını ve büyük olasılıkla yağmur ormanından ya da Güney Çin'deki bir pazardan çıkacağını söylüyor.
Bir sorununuz varsa bize yazın. Yayınevi, yazar, hak sahibi ya da sadece okuyucu — fark etmez. Bu incelemede telif hakkı açısından sorunlu bir şey varsa, inceleme yazarı sitenin kurallarını ihlal etmişse, ya da sadece bir öneriniz ya da şikayetiniz varsa, hey@kitabdanevar.com adresine yazın. Meseleyi mahkemeye taşımadan, kendi aramızda çözmek istiyoruz: başvuruyu 48 saat içinde inceliyor, gerekirse incelemeyi düzeltiyor ya da tamamen kaldırıyoruz.
