Bulaşma Eşiği — Hayvan Hastalıkları ve Bir Sonraki Pandemi

Kitab Vəhy kitabından «solğun at» epiqrafı ilə, amma çox təvazökar bir virusla açılır. 1994-cü ilin sentyabrında Brisbenin Hendra məhəlləsində hamilə yarış madyanı Drama Series xəstələnir, sonra onun tövləsindəki atlar bir-birinin ardınca ölür, məşqçi Vik Reyl isə bir həftə reanimasiyada qaldıqdan sonra həyatını itirir. Quammen bu hadisəni qəsdən seçdiyini deyir: Hendra ən qorxulu virus deyil, cəmi bir neçə insanı öldürüb, amma «marjinal, qeyri-müntəzəm, lakin daha geniş mənada tipikdir» — yəni bütün yeni xəstəliklərin necə ortaya çıxdığını anlamaq üçün yaxşı başlanğıc nöqtəsidir.

Müəllifin üslubu ilk səhifələrdən bəlli olur: o, sadəcə məqalələri xülasə etmir, hadisə yerinə gedir. Qonşu at sahibi ona qəhvə tökərkən küçədəki zibil qutularında at başları və ayaqlarının necə yığıldığını xatırlayır; polis evin ətrafını cinayət yeri kimi lentlə bağlayır, çünki əvvəlcə sabotaj və ya sığorta fırıldağından şübhələnirlər. Sağ qalan seyis Rey Anvin «ağlaq adam deyiləm, amma o vaxtdan sağlamlığım bərbaddır» deyir. Bu insan detalları elmi hekayəni canlı saxlayır.

Sonra detektiv hissə başlayır. Avstraliya Heyvan Sağlamlığı Laboratoriyası ölü atlardan yeni bir paramiksovirus ayırır — əvvəlcə «at qızılcası» adlandırılan, sonra Hendra adını alan virus. Amma əsl sual budur: atları və insanları öldürmədiyi vaxt virus harada gizlənir? Baytar və ekoloq Hyum Fild vəhşi pişiklər haqqındakı dissertasiyasını buraxıb bu «rezervuar sahib»i axtarmağa başlayır: gəmiricilərdən, sürünənlərdən, quşlardan qan götürür, heç birində antikor tapmır. Bu arada 900 kilometr şimalda şəkər qamışı fermeri Mark Preston ensefalitdən ölür və məlum olur ki, bir il əvvəl xəstə atlara qulluq edərkən yoluxubmuş. Quammen hekayəni elə qurur ki, oxucu cavabı — meyvə yarasalarını — tədqiqatçılarla eyni vaxtda tapır: ilk atın sığındığı tək əncir ağacı yarasaların toplaşdığı yer imiş.

Hekayələr arasında Quammen əsas anlayışları aydın izah edir. Zoonoz heyvandan insana keçə bilən xəstəlikdir; məlum insan infeksiyalarının təxminən 60%-i belədir. Çiçək xəstəliyi zoonoz olmadığı üçün kökü kəsilə bildi, poliomielit də yaxındır, çünki virusun insandan başqa gizlənəcək yeri yoxdur. Sarı qızdırma, Laym və ya Ebola kimi zoonozlar isə heyvan rezervuarlarında gizləndiyi üçün heç vaxt tam məğlub edilə bilmir. «Yırtıcılar ovlarını çöldən, patogenlər içəridən yeyir» kimi sadə, yadda qalan cümlələr kitabın ən güclü tərəfidir.

Ən təsirli səhifələrdən biri «Növbəti Böyük» — NBÖ haqqındadır: mütəxəssislər növbəti böyük pandemiyanın viruslu olacağını, çox güman ki, yağış meşəsindən və ya Cənubi Çindəki bir bazardan çıxacağını və sürətlə yayılacağını deyirlər. 2012-ci ildə yazılmış bu sətirlər 2020-ci ildən sonra oxunanda ürpədicidir. Kitabın son hissəsi isə Alan Berrimanın təhrikedici fikrini xatırladır: ekoloji mənada planetdəki ən böyük «partlayış» Homo sapiens-in özüdür — 7 milyarddan artıq insan, meşələrə daha dərin girən yollar və bazarlar virusların keçməsi üçün misilsiz fürsət yaradır.

Zəif tərəfi həcmidir: bəzi hissələr ekspedisiya detalları ilə uzanır, oxucu çox sayda ad, laboratoriya və qısaltma ilə yüklənir. Buna baxmayaraq, pandemiyalar haqqında yazılmış populyar elm kitabları arasında bu, ən vacib və ən yaxşı yazılmışlarından biridir.

• Hər virus üçün ayrıca hissə — detektiv hekayə quruluşu
• Müəllifin sahə səfərləri və elm adamları ilə müsahibələr
• Elmi anlayışların gündəlik bənzətmələrlə izahı