İblise Satılmış

Öykü, anlatıcının mali durumunun betimlenmesiyle açılır: çelik hisseleri düşmüş, güvenilir kuruluşlar iflas etmektedir, bu yüzden ruhunu satmaya karar verir. Ama bu anlaşma mistik bir ayin gibi değil, sıradan bir ticari işlem gibi kurulur — yerel bir simsar aracılığıyla buluşma ayarlanır, anlaşma bağlanırsa simsar %2,5 komisyon alacaktır. Twain daha ilk cümlelerden dini-mistik geleneği Wall Street diliyle harmanlayarak öykünün mizah tonunu belirler.

Gece yarısı gelen konuk ise okurun beklediği hiçbir klişeye uymaz: ne boynuz, ne kuyruk, ne kükürt kokusu, ne gürültü. Aksine, uzun boylu, endamlı, vücuduna oturan bir tayt giymiş, yanında kılıç, omuzlarına atılmış kısa bir pelerin, başında tüylü, cesurca eğilmiş bir şapka olan, mefistofelvari ince bir gülümsemeye sahip "modern görünümlü" bir centilmen kapalı kapının arasından sessizce süzülür. Tek olağandışı yanı, bedeninin tunç-kırmızı değil, gümüşi, ay ışığına benzer bir ışıkla parlamasıdır — anlatıcı bunu tropik bir denizin ay ışığında parlayan yüzeyine benzetir.

Sohbet sıradan nezaket konularıyla — hava, sıcak punç kadehleri — başlar, anlatıcı yavaş yavaş cesaretlenip İblis'e neden yapıldığını sorar. Cevap kısa ve beklenmediktir: "Radyumdan." Bu cevap öykünün tüm komik-fantastik merkezini belirler. Öykü 1903–1904'te, radyumun Curie çifti tarafından keşfinden yalnızca birkaç yıl sonra kaleme alınmıştır ve dönemin "radyum çılgınlığını" konu edinir — o zamanlar radyum neredeyse sihirli, tükenmez bir enerji kaynağı olarak kabul ediliyordu, gazeteler onun mucizevi özelliklerinden hevesle söz ediyordu.

Orijinal başlık "Sold to Satan"dır (İblis'e Satılmış) ve öykü ilk kez Twain'in ölümünden sonra, yayımlanmamış metinlerini toplayan "Europe and Elsewhere" kitabında yayımlanmıştır. Bu, öykünün neden az tanındığını, ama bilim tarihçileri arasında — radyoaktivitenin kurmaca edebiyattaki erken bir yankısı olarak — neden özel bir ilgi uyandırdığını açıklar.

İblis kendi ağırlığını ilan ettiğinde — etten kemikten olsaydı iki yüz on beş pound, radyumdan olduğu için dokuz yüz poundun üzerinde — anlatıcının aklından geçen düşünce açıkça okunur: bu denli değerli bir maddeyi "ele geçirip" bir anonim şirket kurmak, her pound'unu milyonlarca değerlendirip dünya piyasasını hisselerle doldurmak. İblis ise sadece düşüncesini okuyup kahkaha atar: "Ne kadar yaratıcı! Ne kadar özgün!" Bu küçük ironik suçlama öykünün asıl hiciv darbesini vurur — İblis'le yüz yüze otururken bile, insanın ilk içgüdüsü onu bir finansal araca dönüştürmektir.

Bu hiciv Twain'in genel eserine de iyi oturur. Otuz yıl önce "Gilded Age" (Yaldızlı Çağ) romanıyla Amerikan iş dünyasının parlak ama içi boş yüzünü ifşa eden, hatta dönemine adını veren yazar, burada aynı eleştiriyi daha küçük, daha keskin bir forma sığdırır. Fark şudur ki bu kez eleştirinin hedefi bir bankacı ya da politikacı değil, öyküyü takip eden okurun kendisidir — anlatıcı gerçek anlamda "ben" damgalı, bizim adımıza konuşan, kendi içgüdülerimizi yansıtan bir figürdür.

Anlatıcının güvenilmez, kendini öven sesi öykünün gizli gücüdür: her adımda kendi cimriliğini ve saflığını gösterir, ama bunu asla itiraf etmez — aksine her adımını akıllıca bir hamle olarak sunar. Bu, Twain'in en sevdiği tekniklerden biridir: anlatıcıyı gülünç duruma düşürmek için ona sözü vermek.

Emin Bakuvi'nin Azerbaycan diline çevirisi bu hafif tonu, özellikle diyaloglardaki konuşma dili ritmini ve eskimiş, biraz tumturaklı üslup oyununu iyi korur; anlatıcının kendine alaycı, biraz da böbürlenen sesini kaybetmeden aktarır. Çeviri kultaz.com sitesinde ücretsiz olarak bulunur, bu da öykünün geniş bir kitleye ulaşmasına yardımcı olmuş ve Azerbaycan dilinde Twain'le tanışmak için kolay, hızlı bir giriş noktası yaratmıştır.

Bundan sonrası öykünün kalan yarısının işidir — İblis'in geçmişi, puro olayı, radyumun tam gösterisi ve öykünün beklenmedik sonu. Bu yüzden burada duruyoruz ve öyküyü okumanızı öneririz. Ama buraya kadar okuduklarınız ilginizi çektiyse ve hâlâ kararsızsanız, aşağıdaki spoiler bölümüne bakabilirsiniz.

• Sadece birkaç sayfalık bir öykü — bir fincan kahve arasında biter.
• Birinci tekil şahıs, kendini öven ve güvenilmez bir anlatıcı — Twain'in en sevdiği tekniklerden biri.
• Dönemin bilimsel keşiflerini (radyum, Curie'ler) günlük konuşma diliyle harmanlayan bir mizah üslubu.
• Öykü kamu malıdır (Twain 1910'da vefat etmiştir) — orijinal metni herhangi bir dilde serbestçe bulmak mümkündür.
• Emin Bakuvi'nin çevirisi kultaz.com sitesinde ücretsiz okunur.