Okyanusya Uygarlıkları — Aborjinler, Maoriler, Polinezyalılar, Hawaiililer

Giriş Okyanusya'yı Avustralya, Melanezya, Polinezya ve Mikronezya olarak dört kısma ayırıyor, adaların volkanik, dağlık ve mercan kökenini, nüfusun 1870'ten bugüne değişimini kısaca anlatıyor. Bu kısım açık, ama kitabın arka kapağı rahatsız edici bir tonla başlıyor: Aborjinlerin «avuçlarını yere dönük tutarak» en küçük nem belirtisi olmayan yerde su bulması ve «hepimiz bu zamanda ve mekanda ziyaretçiyiz» alıntısı. Bu motifler etnografik bir kaynağa değil, popüler kültürde yayılmış romantik «yerli bilgeliği» tasavvurlarına dayanıyor ve kitap bunlar için hiçbir kaynak göstermiyor.

Birinci bölümün en zayıf yanı dili. Aborjinler «Australoidler», «derileri çikolata rengi, güçlü kemiklere sahip bir halk» olarak tanıtılıyor; «toplumsal gelişmişlik seviyesinin Yontma Taş Çağı'nın ötesine geçemediği», «ilkel fakat doğayla uyumlu» yaşadıkları söyleniyor; günümüzde ise «eğitimsiz, işsizlikle mücadele eden, suça eğilimi fazla» bir halk olarak betimleniyorlar. Bu ırkçı-evrimci dil 19. ve 20. yüzyıl literatürünün izi ve yazar onu sorgulamadan tekrarlıyor; oysa aynı bölümde Geoffrey Blainey'nin «Göçebelerin Zaferi» kitabına dayanarak Aborjinlerin 1800'lerde Doğu Avrupa nüfusunun %90'ından daha rahat yaşadığı da yazılıyor.

Olgusal çelişkiler de ciddi: bölümün başında Aborjinlerin Avustralya'ya gelişi «17.000 yıl öncesine» dayandırılıyor, birkaç sayfa sonra ise 2016'da Nature dergisinde yayımlanan genetik araştırmaya dayanarak 72 bin yıl önce Afrika'dan çıktıkları ve Sahul kıtasına 50 bin yıl önce ulaştıkları söyleniyor; arka kapakta ise 70 bin yıl yazıyor. «Ngura» sözcüğü «Dünya'yı yaratan ruhsal ata» diye açıklanıyor, oysa Batı Çölü dillerinde bu sözcük «yurt, kamp, toprak» anlamına geliyor. 1788–1967 arasında Aborjinlerin «vatandaş sayılmadığı» iddiası da bir basitleştirme — 1967 referandumu esas olarak nüfus sayımı ve federal yasama yetkisiyle ilgiliydi.

Buna rağmen bölümün bazı kısımları gerçekten değerli. Tindale'nin 1940 tarihli araştırmasına göre 574 kabile ve eyaletlere göre dağılımı, 250 kadar dil, toprağın klana ait ve ata ruhlarının yurdu olması, gizli su kaynaklarının korunması açıkça anlatılıyor. Sömürge katliamları kısmı — 1830 Fremantle, Convincing Ground, 1838 Waterloo Creek ve 1928 Coniston katliamları, 1910–1970 arasında çocukların ailelerinden zorla alınması ve 1997 ulusal soruşturmasının bunu soykırım olarak nitelendirmesi — Türkçe popüler literatürde nadir rastlanan bir konu.

«Aborjinlerin Yaşamında Kadın» kısmı bölümün en uzun parçası: kadınların törenlerin dışında tutulması, «Baba Tanrı» hakkındaki bilgiden mahrum bırakılması, kızların daha doğmadan sözlenmesi, yaşlı erkeklerle evlilikler, çok eşlilik, zinada çifte standart, ayrıca kadınların kendi törenleri ve yaşlı kadınların rolü ayrıntılı anlatılıyor. Bazı kabilelerde kızlara uygulanan beden kesikleri ve cinsel organa müdahale gibi uygulamalar da anılıyor. Bilgiler çoğu zaman genelleştiriliyor ve hangi kabile, hangi dönem için geçerli olduğu belirtilmiyor — binlerce yıllık ve yüzlerce farklı kabileden oluşan bir kültür tek bir tabloya indirgeniyor.

İkinci bölümün başı Maorileri Yeni Zelanda'nın geç yerleşimi, Hawaiki efsanesi, soğuk iklime uyum, «iwi» denen kabileler ve 1840 Waitangi Antlaşması üzerinden tanıtıyor. Burada da tarih eskimiş: Maorilerin gelişi «1000'li yıllar veya daha erken» olarak veriliyor, güncel arkeolojik uzlaşı ise yaklaşık 1250–1300 yıllarını gösteriyor. Sonuç olarak kitap konuya ilgi uyandırabilir, ama hem terminoloji hem de olgular açısından dikkatle okunmalı.

• Kısa, başlık ve maddelerle bölünmüş metin
• Tarihi fotoğraflar ve kenar kutularında alıntılar
• Sonda kaynakça