Okyanusya Uygarlıkları — Aborjinler, Maoriler, Polinezyalılar, Hawaiililer

Giriş Okeaniyanı Avstraliya, Melaneziya, Polineziya və Mikroneziya kimi dörd hissəyə bölür, adaların vulkanik, dağlıq və mərcan mənşəyini, əhalinin 1870-ci ildən bu günə dəyişməsini qısa təsvir edir. Bu hissə aydındır, amma kitabın arxa qapağı narahatedici tonla başlayır: aborigenlərin «ovuclarını yerə tutaraq» nəm əlaməti olmayan yerdə su tapması və «hamımız bu zamanda və məkanda qonağıq» sitatı. Bu motivlər etnoqrafik mənbəyə deyil, populyar mədəniyyətdə yayılmış romantik «yerli hikmət» təsəvvürlərinə söykənir və kitab onlar üçün heç bir mənbə göstərmir.

Birinci fəslin ən zəif tərəfi dilidir. Aborigenlər «avstraloidlər», «dəriləri şokolad rəngli, güclü sümüklü xalq» kimi təqdim olunur; «ictimai inkişaf səviyyəsinin Yontma daş dövrünü keçə bilmədiyi», «ibtidai, amma təbiətlə uyğun» yaşadıqları deyilir; müasir dövrdə isə «təhsilsiz, işsizliklə mübarizə aparan, cinayətə meylliliyi yüksək» bir xalq kimi təsvir olunurlar. Bu irqi-təkamülçü dil XIX–XX əsr ədəbiyyatının izidir və müəllif onu sorğulamadan təkrarlayır, halbuki eyni fəsildə Geoffrey Blaineyin «Köçərilərin zəfəri» əsərinə istinadla aborigenlərin 1800-cü illərdə Şərqi Avropa əhalisinin 90%-indən daha rahat yaşadığı da yazılır.

Faktiki ziddiyyətlər də ciddi: fəslin əvvəlində aborigenlərin Avstraliyaya gəlişi «17.000 il əvvələ» aid edilir, bir neçə səhifə sonra isə 2016-cı ildə Nature jurnalında dərc olunmuş genetik araşdırmaya əsasən 72 min il əvvəl Afrikadan çıxdıqları və Sahul qitəsinə 50 min il əvvəl çatdıqları deyilir; arxa qapaqda isə 70 min il yazılıb. «Ngura» sözü «Dünyanı yaradan ruhani ata» kimi izah olunur, halbuki Qərb Səhrası dillərində bu söz «yurd, məskən, torpaq» deməkdir. 1788–1967-ci illərdə aborigenlərin «vətəndaş sayılmadığı» iddiası da sadələşdirmədir — 1967 referendumu əsasən siyahıyaalma və federal qanunvericilik səlahiyyəti ilə bağlı idi.

Buna baxmayaraq, fəslin bəzi hissələri həqiqətən dəyərlidir. Tindalenin 1940-cı il araşdırmasına görə 574 qəbilə və onların ştatlar üzrə bölgüsü, 250-yə yaxın dil, torpağın klana məxsus və əcdad ruhlarının məskəni olması, gizli su mənbələrinin qorunması aydın təsvir edilir. Müstəmləkə qırğınları bölməsi — 1830 Fremantl, Convincing Ground, 1838 Vaterlu Krik və 1928 Konistan qırğınları, 1910–1970-ci illərdə uşaqların ailələrindən zorla alınması və 1997-ci il milli araşdırmasının bunu soyqırım kimi qiymətləndirməsi — türkcə populyar ədəbiyyatda nadir rast gəlinən mövzudur.

«Aborigenlərin həyatında qadın» bölməsi fəslin ən uzun hissəsidir: qadınların törənlərdən kənarda saxlanması, «Ata Tanrı» haqqında məlumatdan məhrum edilməsi, qızların hələ doğulmamış ikən nişanlanması, yaşlı kişilərlə evliliklər, çoxarvadlılıq, zinada ikili standart, eləcə də qadınların öz törənləri və yaşlı qadınların rolu ətraflı təsvir olunur. Bəzi qəbilələrdə qızlara tətbiq edilən bədən kəsikləri və cinsiyyət orqanlarına müdaxilə kimi təcrübələr də qeyd edilir. Məlumatlar çox vaxt ümumiləşdirilir və hansı qəbilə, hansı dövr üçün doğru olduğu göstərilmir — minlərlə illik və yüzlərlə fərqli qəbilədən ibarət bir mədəniyyət vahid bir tabloya çevrilir.

İkinci fəslin əvvəli maoriləri Yeni Zelandiyanın gec məskunlaşması, Havaiki əfsanəsi, soyuq iqlimə uyğunlaşma, iwi adlanan qəbilələr və 1840 Vaitanqi müqaviləsi üzərindən təqdim edir. Burada da tarix köhnəlib: maorilərin gəlişi «1000-ci illər və ya daha əvvəl» kimi verilir, müasir arxeoloji konsensus isə təxminən 1250–1300-cü illəri göstərir. Nəticədə kitab mövzuya maraq oyada bilər, amma həm terminologiya, həm də faktlar baxımından ehtiyatla oxunmalıdır.

• Qısa, başlıq və bəndlərlə bölünmüş mətn
• Tarixi fotoşəkillər və kənar qutularda sitatlar
• Sonda mənbələr siyahısı