Kişiliğin DNA’sı

Acarkan ön sözdə əsas metaforasını qurur: bədənimizin bioloji proqramı DNT olduğu kimi, psixikamızın da anadangəlmə «əməliyyat sistemi» var və bu mizacdır. Eyni ailədə, eyni mədəniyyətdə böyüyən qardaşların fərqli şəxsiyyətlərə malik olması onun üçün bunun sübutudur. Müəllif cinsiyyəti, valideynləri, təhsili və mədəniyyəti şəxsiyyətin əsas təyinediciləri saymır. Kitab özünü tanımaq, başqalarını anlamaq, empatiya və münasibətləri yaxşılaşdırmaq kimi geniş vədlərlə başlayır.

Birinci bölmə kitabın tonunu müəyyən edir: insan «bio-psixo-spiritual» varlıqdır və ən yuxarıda ruhani səviyyə dayanır. Bu səviyyədə ziddiyyət, çatışmazlıq və narahatlıq yoxdur; müəllif buradan çıxış edərək «ruhi pozuntu və xəstəlik anlayışı yanlışdır» deyir — ruh xəstələnmir, yalnız nəfs səviyyəsində problem olur. İstinadlar Şankaradan, İslam düşüncəsindəki «əql-i məaş» və «əql-i məad» fərqindən, Sokratın «anamnesis»indən gəlir. Psixik səviyyədə isə üç mərkəz var: varlığı qorumağa yönəlmiş hərəkət mərkəzi, münasibət və tanınma axtaran istək-duyğu mərkəzi, bilgi və təhlükəsizlik axtaran düşüncə mərkəzi.

Ən çox sual doğuran hissə dördüncü bölmədəki suallar və cavablardır. Müəllifə görə mizac anadangəlmədir, «hətta ilk bir yaşda tam və dəqiq» müəyyən edilə bilər və ömür boyu dəyişmir; dəyişən yalnız sağlam, orta və sağlamsız səviyyələr arasındakı keçiddir. Valideyn mizacı ilə uşaq mizacı arasında qanunauyğun əlaqə tapılmadığını da qeyd edir. «Bu, yarlıq vurmaq deyilmi?» sualına cavab belədir: canlıları onurğalı və onurğasız kimi təsnif etmək yarlıq deyil, bu da deyil. Bu bənzətmə inandırıcı deyil, çünki bioloji təsnifatın arxasında ölçülə bilən faktlar dayanır.

Modelin mənşəyi haqqında müəllif yazır ki, sistem Aristoteldən və İslam-Şərq düşüncəsindən gələn üç qabiliyyətə əsaslanır, XX əsrin ikinci yarısında Oscar Ichazo və psixiatr Claudio Naranjo vasitəsilə geniş kütləyə çatıb. Ölçmə işləri aparan tədqiqatçıların siyahısı və Georgetown, Stanford kimi universitetlərdə istifadə olunduğu deyilir, amma bu iddiaların konkret mənbəyi verilmir. Enneaqramın elmi tədqiqatlarda etibarlılığı mübahisəlidir və kitab bu tənqidlərdən heç birini müzakirə etmir.

Tip portretləri isə kitabın ən güclü hissəsidir. «Birlər» — «doğru əməl və qüsursuzluq axtaran tip» — əsas axtarış, ikinci dərəcəli axtarışlar, xarakterik davranışlar, müsbət xüsusiyyətlər və risklər başlıqları ilə təsvir olunur. Mövcud olanı ideal sayanda mühafizəkar, yanlış sayanda islahatçı olmaları, səhvləri tez görüb düzəltməyə çalışmaları, özlərini başqalarından əvvəl tənqid etmələri canlı təsvir edilir. Hər tip üçün sağlam, orta və sağlamsız səviyyələrin fərqi də göstərilir və bu, oxucunu tələsik nəticədən qoruyur.

Üslub sadə, amma təkrarlıdır: eyni fikirlər fərqli sözlərlə bir neçə dəfə deyilir, mətndə xeyli çap səhvi var. Ümumilikdə, kitab Enneaqramı sevənlər üçün geniş bir məlumat mənbəyidir. Psixologiya kitabı kimi oxuyanlar isə iddiaları ehtiyatla qəbul etməlidir.

• Hər tip üçün eyni sxemlə qurulmuş ətraflı portretlər
• Sağlam, orta və sağlamsız səviyyələrin ayrılması
• Şəxsiyyət nəzəriyyələri ilə müqayisə əlavəsi