Bebeklerin Ahlaki Yaşamı
Uyğundur
- İnsan təbiətinin "təməldə yaxşı, yoxsa pis" olduğu sualına elmi əsaslı cavab axtaran oxuculara
- Uşaq inkişafı psixologiyası, əxlaq fəlsəfəsi və ya evrim bioloji ilə maraqlananlara
- Valideynlərə — öz uşaqlarının empatiya və ədalət hissinin nə vaxt və necə formalaşdığını başa düşmək istəyənlərə
- Adam Smitin "Əxlaqi Hisslər Nəzəriyyəsi" kimi klassik mətnlərin müasir elmi təcrübələrlə necə üst-üstə düşdüyünü görmək istəyənlərə
Uyğun deyil
- Sırf fəlsəfi (normativ etika) mətn axtaran, empirik psixologiya təcrübələrinə maraq göstərməyən oxuculara
- Əxlaqın tamamilə mədəni/öyrənilmiş olduğuna inanan və bioloji/anadangəlmə izahlara qarşı prinsipial etiraz edənlərə
- Kukla təcrübələri, körpə davranış tədqiqatları kimi metodoloji detallardan yorulan, yalnız yekun nəticələri istəyən sürətli oxuculara
Bloom Ön sözü kəskin bir ziddiyyətlə açır — 2005-ci ildə bir qadının (Virginia Postrel) heç tanımadığı xəstəyə (Sally Satel) böyrəyini bağışlaması kimi real altruizm nümunəsi ilə, eyni gün qəzetdə oxuduğu, keçmiş sevgilisinin üzünə turşu tökən bir kişinin xəbəri arasında. Bu ziddiyyət — insanın həm heyrətamiz yaxşılığa, həm dəhşətli pisliyə qadir olması — kitabın əsas sualını formalaşdırır.
Müəllif daha sonra "Mary Bale" hadisəsini təsvir edir — İngiltərədə orta yaşlı bir qadının küçədə tapdığı pişiyi zibil qutusuna atması kameraya düşür, Facebookda yayılır və nəticədə minlərlə insan qadına qarşı elə şiddətli nifrət göstərir ki, polis mühafizəsinə ehtiyac yaranır. Bloom bunu insanların cəzalandırma instinktinin nə qədər ifrat ola biləcəyinin nümunəsi kimi göstərir.
Əxlaqı anlamağın fərqli yollarını sadalayır — teologiya (Milli Sağlamlıq İnstitutunun rəhbəri Frensis Kollinzin əxlaqı Tanrının kanıtı sayması), ədəbiyyat/fəlsəfə (romançı və şairlərin intuisiyası, normativ və metaetik yanaşmalar) və nəhayət elm (dil və yaddaş kimi zehni proseslərin öyrənildiyi eyni metodlarla əxlaqı tədqiq etmək). Bloom özünün inkişaf psixoloqu olaraq körpə və kiçik uşaqlarda əxlaqın ortaya çıxmasına fokuslandığını izah edir.
Tomas Ceffersonun 1787-ci il məktubundan sitat gətirərək — əxlaq duyğusunun qol-budaq kimi insanın bir hissəsi olduğu, gücünün insandan-insana dəyişsə də hamıya bəxş edildiyi fikri — və Adam Smitin "Əxlaqi Hisslər Nəzəriyyəsi"ndən (Smitin özünün "Millətlərin Sərvəti"ndən daha üstün saydığı əsər) bəhs edərək, Bloom kitabının böyük hissəsinin bu 18-ci əsr fikirlərinin müasir inkişaf psixologiyası təcrübələri ilə necə təsdiqləndiyini göstərəcəyini vəd edir.
Dörd anadangəlmə əxlaqi qabiliyyəti sadalayır: əxlaq duyğusu (yaxşı/pis niyyətli davranışı ayırd etmək), empatiya və mərhəmət, ibtidai hakkaniyət hissi (resursların bərabər bölüşdürülməsinə meyl) və ibtidai ədalət hissi (yaxşı davranışın mükafatlandırılması, pisin cəzalandırılması istəyi) — amma bu anadangəlmə yaxşılığın məhdud olduğunu, yad adamlara qarşı laqeydlik, bağnazlıq və irqçiliyə meylin də eyni dərəcədə təbii olduğunu vurğulayır.
1-ci fəsil məşhur bir təcrübə ilə açılır — bir yaşlı körpə üç kuklalı bir tamaşaya baxır: "uslu" kukla topu geri qaytarır, "yaramaz" kukla topu alıb qaçır; sonra hər iki kuklanın qarşısına mükafat qoyulanda körpə gözlənildiyi kimi yaramaz kuklanın mükafatını götürür — amma bununla kifayətlənmir, əlavə olaraq kuklanın başına vurur. Bloom bunu körpələrdə hələ danışıq qabiliyyəti formalaşmazdan əvvəl mövcud olan ibtidai "ədaləti bərpa etmə" instinktinin sübutu kimi təqdim edir.
- Bloomun dili akademik dəqiqliklə yazılıb, amma şəxsi etiraflar (öz əxlaqi səhvlərini etiraf etməsi) və gündəlik nümunələrlə (Yoda sitatı, Facebook hadisələri) canlandırılıb
- Kitab elmi tədqiqatı (kukla təcrübələri) fəlsəfi ənənə (Cefferson, Adam Smit) ilə birləşdirən nadir nümunələrdən biridir
- Müəllif Yale universitetində psixologiya və koqnitiv elm professorudur, tədqiqatları Nature və Science kimi jurnallarda dərc olunub
İnsan təbiətinin anadangəlmə tərəflərini eyni elmi-fəlsəfi tonda araşdıran, tamamlayıcı bir əsər
Əxlaqi intuisiyaların qrup münaqişələrində necə işlədiyini daha dərin araşdırır
1-ci fəsildən sonra Bloom empatiya və mərhəmətin (2-ci fəsil), hakkaniyət-status-cəzalandırmanın (3-cü fəsil) inkişaf psixologiyasını araşdırır, sonra "Başqaları" fəslində qrup daxili/qrup xarici ayrım-seçkiliyin (irqçilik, bağnazlıq) körpələrdə necə erkən ortaya çıxdığını göstərir.
Sonrakı fəsillər bədən (iyrənmə hissi və əxlaq arasındakı əlaqə) və ailənin əxlaqi inkişafdakı roluna keçir, kitab "Necə Yaxşı Olunur?" adlı yekun fəsildə anadangəlmə əxlaqi məhdudiyyətlərimizi xəyal gücü, mərhəmət və zəka vasitəsilə necə aşa biləcəyimizi müzakirə edərək bağlanır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
