Beyniniz Sizle Oyun Oynuyor
Uyğundur
- Beynin qavrayışı və yaddaşı necə formalaşdırdığını sadə dillə öyrənmək istəyənlərə
- Dezinformasiya, yalan xəbər və tənqidi düşüncə mövzusuna maraq göstərənlərə
- Psixologiya və neyroelmlə ilk dəfə tanış olan tələbələrə
Uyğun deyil
- Bu mövzuda artıq Kahneman, Loftus və Gazzaniga-dan oxumuş və yeni məlumat axtaranlara
- İstinadlarla dolu akademik dərinlik istəyənlərə
- Psixoloji zorakılıq və travma nümunələrinə həssas olanlara
Birinci fəsil bir illüziyayla başlayır: qara fiqur bizə üzünü, yoxsa kürəyini çevirib, yuxarıdadır, yoxsa aşağıda? İki sabit variantdan birinə baxandan sonra beyin qeyri-müəyyən şəkli məhz o cür oxuyur. Moukheiber buna «qeyri-müəyyənliyin azaldılması» deyir: beyin siqnalları yorumlayaraq bir variantı seçir, biz isə öz gördüyümüzə o qədər əminik ki, başqasının fərqli gördüyünə inanmırıq. 2015-ci ildə sosial şəbəkələrdə ağ-qızılı yoxsa mavi-qara olduğu mübahisə edilən paltar bu fikrin nümunəsi kimi verilir.
Eyni fəsildə kor nöqtə təcrübəsi var: bir gözü bağlayıb səhifəni yaxınlaşdıranda qara nöqtə yoxa çıxır, beyin isə boşluğu ətrafdakı fonla doldurur. Sehr nömrələri də bu mexanizmlə oynayır: sikkəni «palming» ilə gizlədən sehrbaz gözü yox, beynin «əşya yerindən tərpənmir» fərziyyəsini aldadır. Teller Nature jurnalındakı məqalədə yadından çıxmış stəkanlar əvəzinə şəffaf stəkan və kağız salfetdən top işlətdiyini, tamaşaçıların isə həmişəkindən çox heyran qaldığını danışır. Fəsil «Simdi bu Satlrı böyl3...» kimi qarışıq cümləni asanlıqla oxumağımızla bitir.
İkinci fəsil «konfabulyasiya», yəni beynin boşluğu uydurma ilə doldurması ilə başlayır. Anton sindromunda xəstə kor olduğu halda yaxşı gördüyünə əmindir, bu günədək yalnız 28 hal qeydə alınıb. 2007-ci ildə bildirilən altı yaşlı uşaq divarlara dəydikdə «oynayırdım» deyirdi. Beyin yarımkürələrini ayıran kallosotomi təcrübəsində Gazzaniga xəstəyə qarla örtülmüş ev göstərir, xəstə kürək seçir və bunu «toyuq damını təmizləmək üçün» deyə izah edir.
Yaddaş bölməsi yaddaşın kamera yox, hər dəfə yenidən yaradılan quruluş olduğunu göstərir. 1974-cü ildə Elizabeth Loftus və John Palmer 150 tələbəyə qəza videosu göstərir, sualda «dəydi» yerinə daha sərt «çırpıldı» sözünü işlədəndə şüşələrin sındığını xatırlayanların sayı artır, halbuki videoda şüşə sınmır. «Məsumluq layihəsi» (1992) DNT testləri ilə şahid ifadələrinə əsaslanan bir çox hökmü ləğv etdirib, Kirk Odom 22 il həbsdə yatandan sonra təmizə çıxıb. Loftus-un «alış-veriş mərkəzində itmək» təcrübəsində iştirakçıların 25%-i heç yaşamadığı hadisəyə inanıb.
Moukheiber yaddaşın manipulyasiyasının qaranlıq tərəfini də gizlətmir: gaslighting, 2017-ci ildə qadın xəstələrinə uşaqlıqda zorlanma haqqında yalan xatirələr yerləşdirən fizioterapevt Marie-Catherine Phanekham-ın məhkum olunması, qadın jurnalistləri təhqir edən Fransız Facebook qrupu «Ligue du LOL», 1930-cu illərin Böyük Təmizləmə dövründə sorğuda saxlanılanların qeyri-mövcud cinayətləri etiraf etməsi və Costa-Gavras-ın «İtiraf» filmi.
Üçüncü fəslin oxunan hissəsi təxmin və çıxarış haqqındadır. Sikkə 50 dəfə yazı gələndən sonra hələ də 50% şansla yazı-tura gələ biləcəyini qəbul etməkdə çətinlik çəkirik. Yeni il gecəsi taksi tapmaq, əl sıxmaq və buluşsal (evristik) düşüncə misal gətirilir, Tversky və Kahneman-ın 1974-cü ildəki məqaləsi tövsiyə olunur. Steve adlı utancaq və səliqəli insanın kitabxanaçı, yoxsa fermer olduğu sualı «təmsil yanlılığını» göstərir. Əsas fikir: təxmin etmək pis deyil, düşüncəmizin mərkəzindədir, amma çox sürətli olanda səhvə aparır.
- Oxucunu səhifənin üzərində sınayan təcrübələr: iki sabit illüziya, kor nöqtə, qarışıq hərflərlə cümlə
- Hər fikri real tədqiqatla və adla bağlayan elmi əsas (Gazzaniga, Loftus, Kahneman, Tversky)
- Qısa fəsillər, bölmə başlıqları və gündəlik misallar (taksi tapmaq, əl sıxmaq)
- Hər fəslin əvvəlində epiqraf (Disraeli, Rothfuss)
- Ön sözdə Asimovun «yanlışın nisbiliyi» prinsipi: kitab mütləq həqiqət yox, bu gün ən etibarlı nəzəri modelləri təqdim edir
Kitabda bir neçə dəfə xatırlanan Kahneman-ın düşüncə səhvləri haqqında əsas əsəri
Dikkat və yaddaşın necə aldatdığını eyni dildə göstərən kitab
Qərarlarımızın niyə məntiqsiz, amma proqnozlaşdırıla bilən olduğunu izah edir
Peter Johansson və komandası küçədə insanlara iki qadının şəklini (biri qaraşın, digəri sarışın, saçları yığılmış) göstərib daha gözəl saydıqlarını seçdirir. Sonra şəkilləri xəbərsiz dəyişib seçmədikləri şəkli göstərir və seçimi əsaslandırmağı xahiş edir. İştirakçıların 74%-i hiyləni görmür və öz «seçimini» var gücü ilə müdafiə edir: gülüşünə, çənəsinin formasına görə seçdiyini deyir. Johansson bu hala «seçim korluğu» adını verir. Digər tədqiqatçılar təcrübənin şərtlərini sorğulayıb, lakin seçim korluğu sonradan bir neçə fərqli təcrübə protokolunda təkrar göstərilib.
2010-cu ildə Lars Hall supermarketdə saxta yerli məhsul stendi qurur. Alıcılar iki mürəbbə və iki çay dadır, bəyəndiyini seçir. Mürəbbə qabı iki tərəfdən açılır və iki tərəfdə fərqli dadlar (alma-darçın və portağal) var. Araşdırmaçı qabı çevirib seçimi «təsdiqləmək» üçün yenidən dadmağı xahiş edir. İştirakçıların yalnız üçdə biri dadın dəyişdiyini hiss edir, qalanları seçmədiyi mürəbbəni müdafiə edir. Hiyləni öyrənəndə şoka düşürlər. Fəsil belə bitir: biz səhvsiz deyilik, beynimiz çox vaxt bizimlə oyun oynayır, çünki dünyanı təxminlərlə qururuq, amma təxmin özlüyündə pis şey deyil.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
