Beyniniz Sizle Oyun Oynuyor
Uygun
- Beynin algıyı ve belleği nasıl şekillendirdiğini yalın bir dille öğrenmek isteyenlere
- Dezenformasyon, sahte haber ve eleştirel düşünme konusuna ilgi duyanlara
- Psikoloji ve nörobilimle ilk kez tanışan öğrencilere
Uygun değil
- Bu konuda Kahneman, Loftus ve Gazzaniga'yı zaten okumuş ve yeni bilgi arayanlara
- Kaynakçalarla dolu akademik derinlik isteyenlere
- Psikolojik şiddet ve travma örneklerine duyarlı olanlara
İlk bölüm bir yanılsamayla başlıyor: siyah figür bize yüzünü mü, sırtını mı dönmüş; yukarıda mı, aşağıda mı? İki kararlı versiyondan birine baktıktan sonra beyin belirsiz resmi tam o şekilde okuyor. Moukheiber buna «müphemliği azaltma» diyor: beyin sinyalleri yorumlayarak bir seçeneği seçiyor, biz ise gördüğümüze o kadar eminiz ki başkasının farklı gördüğüne inanmıyoruz. 2015'te sosyal medyada beyaz-altın mı mavi-siyah mı olduğu tartışılan elbise bu fikrin örneği olarak veriliyor.
Aynı bölümde kör nokta deneyi var: bir gözü kapatıp sayfayı yaklaştırınca siyah nokta kayboluyor, beyin boşluğu çevredeki zeminle dolduruyor. Sihir numaraları da bu mekanizmayla oynuyor: parayı «palming» ile saklayan sihirbaz gözü değil, beynin «nesne yerinden kımıldamaz» varsayımını kandırıyor. Teller, Nature dergisindeki makalede evde unuttuğu bardakların yerine şeffaf bardak ve kâğıt mendilden top kullandığını, seyircilerin ise her zamankinden çok etkilendiğini anlatıyor. Bölüm «Simdi bu Satlrı böyl3...» gibi karışık bir cümleyi kolayca okumamızla bitiyor.
İkinci bölüm «konfabülasyon», yani beynin boşluğu uydurmayla doldurması ile açılıyor. Anton sendromunda hasta kör olduğu halde iyi gördüğünden emin; bugüne dek yalnızca 28 vaka kaydedilmiş. 2007'de bildirilen altı yaşındaki çocuk duvarlara çarptığında «oynuyordum» diyordu. Beyin yarım kürelerini ayıran kallosotomi deneyinde Gazzaniga hastaya karla kaplı bir ev gösteriyor, hasta kürek seçiyor ve bunu «tavuk kümesini temizlemek için» diye açıklıyor.
Bellek bölümü, belleğin kamera değil her seferinde yeniden kurulan bir yapı olduğunu gösteriyor. 1974'te Elizabeth Loftus ile John Palmer 150 öğrenciye kaza videosu gösteriyor; soruda «vurdu» yerine daha sert «çarptı» sözü kullanılınca camların kırıldığını hatırlayanların sayısı artıyor, oysa videoda cam kırılmıyor. «Masumiyet Projesi» (1992) DNA testleriyle görgü tanıklığına dayanan birçok kararı iptal ettirmiş, Kirk Odom 22 yıl hapis yattıktan sonra aklanmış. Loftus'un «alışveriş merkezinde kaybolma» deneyinde katılımcıların %25'i hiç yaşamadığı olaya inanmış.
Moukheiber, bellek manipülasyonunun karanlık yüzünü de saklamıyor: gaslighting, 2017'de kadın hastalarına çocuklukta tecavüz hakkında yanlış anılar yerleştiren fizyoterapist Marie-Catherine Phanekham'ın mahkûm edilmesi, kadın gazetecileri taciz eden Fransız Facebook grubu «Ligue du LOL», 1930'ların Büyük Tasfiyesi'nde sorgulananların işlemedikleri suçları itiraf etmesi ve Costa-Gavras'ın «İtiraf» filmi.
Üçüncü bölümün okunan kısmı kestirim ve çıkarım üzerine. Para 50 kez yazı geldikten sonra hâlâ %50 şansla yazı-tura gelebileceğini kabul etmekte zorlanıyoruz. Yılbaşı gecesi taksi bulmak, tokalaşma ve buluşsal (höristik) düşünme örnek veriliyor, Tversky ve Kahneman'ın 1974 tarihli makalesi öneriliyor. Utangaç ve düzenli Steve'in kütüphaneci mi çiftçi mi olduğu sorusu «temsil yanlılığını» gösteriyor. Ana fikir: kestirim kötü değil, düşüncemizin merkezinde, ama çok hızlı olduğunda hataya götürüyor.
- Okuru sayfanın üzerinde deneyen uygulamalar: iki kararlı yanılsama, kör nokta, karışık harfli cümle
- Her fikri gerçek bir araştırmaya ve isme bağlayan bilimsel temel (Gazzaniga, Loftus, Kahneman, Tversky)
- Kısa bölümler, ara başlıklar ve günlük örnekler (yılbaşı gecesi taksi bulmak, iş görüşmesinde tokalaşmak)
- Her bölümün başında epigraf (Disraeli, Rothfuss)
- Önsözde Asimov'un «yanlışın göreliliği» ilkesi: kitap mutlak doğruyu değil bugün en güvenilir teorik modelleri sunuyor
Kitapta birkaç kez anılan Kahneman'ın düşünme hataları üzerine temel eseri
Dikkat ve belleğin bizi nasıl yanılttığını aynı dilde gösteren kitap
Kararlarımızın neden mantıksız ama öngörülebilir olduğunu açıklıyor
Peter Johansson ve ekibi sokakta insanlara iki kadının fotoğrafını (biri esmer, diğeri sarışın, saçları toplanmış) gösterip daha güzel buldukları seçtiriyor. Sonra fotoğrafları haber vermeden değiştirip seçmedikleri fotoğrafı gösteriyor ve seçimlerini gerekçelendirmelerini istiyor. Katılımcıların %74'ü hileyi fark etmiyor ve «seçimini» var gücüyle savunuyor: gülümsemesi, çenesinin şekli yüzünden seçtiğini söylüyor. Johansson bu duruma «seçim körlüğü» adını veriyor. Diğer araştırmacılar deneyin koşullarını sorgulamış, ancak seçim körlüğü sonradan birden çok farklı deney protokolünde yeniden gösterilmiş.
2010'da Lars Hall bir süpermarkette sahte yerel ürün standı kuruyor. Alışverişçiler iki reçel ve iki çay tadıp beğendiğini seçiyor. Reçel kavanozu iki taraftan açılıyor ve iki tarafta farklı tatlar (elma-tarçın ve turunç) var. Araştırmacı kavanozu çevirip seçimi «doğrulamak» için yeniden tatmasını istiyor. Katılımcıların yalnızca üçte biri tadın değiştiğini fark ediyor, kalanlar seçmediği reçeli savunuyor. Hileyi öğrenince şaşkına dönüyorlar. Bölüm şöyle bitiyor: hatasız varlıklar değiliz, beynimiz çoğu zaman bizimle oyun oynuyor çünkü dünyayı kestirimlerle kuruyoruz, ama kestirim kendi başına kötü bir şey değil.
Bir sorununuz varsa bize yazın. Yayınevi, yazar, hak sahibi ya da sadece okuyucu — fark etmez. Bu incelemede telif hakkı açısından sorunlu bir şey varsa, inceleme yazarı sitenin kurallarını ihlal etmişse, ya da sadece bir öneriniz ya da şikayetiniz varsa, hey@kitabdanevar.com adresine yazın. Meseleyi mahkemeye taşımadan, kendi aramızda çözmek istiyoruz: başvuruyu 48 saat içinde inceliyor, gerekirse incelemeyi düzeltiyor ya da tamamen kaldırıyoruz.
