Dikkat Eksikliği — Hiperaktivite Engeli

Təhlil etdiyimiz hissə uşağın gündəlik həyatından bir müşahidə ilə başlayır: DEHP-li uşağın ən çox eşitdiyi cümlələr «diqqət et», «çox diqqətsizsən», «sənə qırx dəfə demişəm» kimi cümlələrdir. Kitab haqlı olaraq xəbərdarlıq edir ki, bu sözlər davamlı təkrarlandıqda uşaqda özü haqqında mənfi təsəvvür formalaşır və ailə ilə müəllimlər bilmədən arzuolunmaz davranışı gücləndirir. Bir az əvvəl yeniyetməlik dövründə impuls nəzarəti problemləri ilə bağlı risklərin də artdığı qeyd olunur.

Altıncı fəsil kitabın ən dəyərli hissəsidir, çünki valideyni ən çox çaşdıran mifləri bir-bir sadalayıb cavablandırır. «DEHP həkimlərin çətin uşaqlar üçün uydurduğu diaqnozdur» — xeyr, pozğunluq yarım əsrdən çoxdur məlumdur, məktəb yaşlı uşaqların 4–8%-ində rast gəlinir. «Mənim utancaq, xəyalpərəst uşağımda DEHP olmaz» — qızlarda pozğunluq çox vaxt hiperaktivlik deyil, diqqətsizlik tipi ilə özünü göstərir. «Valideyn düzgün tərbiyə etsəydi, belə olmazdı» — araşdırmalar DEHP-in tərbiyə üslubunun birbaşa nəticəsi olmadığını göstərir, amma müalicənin uğuru ailənin dəstəyindən asılıdır.

Digər miflər də praktikdir. Xüsusi pəhriz və qida boyalarından imtina DEHP-in qarşısını almır, sağlam qidalanma yalnız ümumi vəziyyətə kömək edir. Uşağın televizor və ya kompüter oyununa uzun müddət diqqət yetirə bilməsi DEHP-i istisna etmir — maraqlı və stimullaşdırıcı işlərə fokuslanmaq daha asandır. DEHP zəkaya təsir etmir, bu uşaqlar xüsusi sinifə ehtiyac duymurlar (əgər öyrənmə çətinliyi kimi əlavə problem yoxdursa). «Dərman alırsan və sağalırsan» fikri də düzgün deyil: stimulyant dərmanlarla 70 ildən çox təcrübə olsa da, uğur müəllim, psixoloq və ailənin birgə işindən asılıdır.

Kitab ən həssas suala da toxunur: «Bu dərmanlar asılılıq yaradır». Cavab araşdırmalara əsaslanır: müalicə almamış yeniyetmələrdə davranış, əhval və narahatlıq pozğunluqları, maddə istifadəsi daha çox rast gəlinir, yəni düzgün müalicə asılılıq riskini artırmır, əksinə azalda bilər. «Böyüyəndə keçəcək» mifinə qarşı isə uzunmüddətli tədqiqatlar göstərilir: DEHP-li uşaqların təxminən 70–85%-ində əlamətlər yeniyetməlik və yetkinlikdə də davam edir, sadəcə hiperaktivlik azalır, diqqət problemləri qalır.

Fəsil Rassel Barklinin valideynlər üçün 10 qaydası ilə bitir: qaydaları konkret yazıb asın; uşaq üçün mənalı mükafatlar seçin; tez-tez geri bildirim verin; pis günlərin də olacağını qəbul edin; cəzaya deyil, müsbətə fokuslanın; xarakter problemi ilə deyil, bioloji problemlə mübarizə apardığınızı unutmayın; çox nəsihət verməyin; yumor hissini itirməyin; özünüzə və uşağınıza qarşı mərhəmətli olun. Bu siyahı kitabın ən praktik səhifəsidir və soyuducuya yapışdırmağa layiqdir.

Zəif tərəflər də var. Mətn əksər yerlərdə tibbi məlumat kitabçasının quru dilindədir, rəqəmlər (4–8%, 70–85%) mənbəsiz verilir, bəzi yazı səhvləri diqqəti yayındırır. Ədəbiyyat siyahısında DSM və Barkli kimi ciddi mənbələrlə yanaşı Mouni Sadhu və Teron Dümon kimi ezoterik «konsentrasiya» müəlliflərinin olması da qəribə görünür. Buna baxmayaraq, DEHP-lə yeni tanış olan valideyn üçün bu fəsil qorxunu azaldan, mifləri dağıdan və mütəxəssisə yönləndirən yaxşı başlanğıcdır.

• «Yanlış — Doğru» formatında mif təkzibləri
• Maddələrlə sadalanan əlamətlər və qaydalar
• Kənar sütunlarda qısa bioqrafiyalar (məs. Rassel Barkli)
• Rəngli fotoşəkillər