Faşizm — İnsanlığın Kara Yüzü

Fəsil türk-italyan münasibətlərinin gərgin fonu ilə açılır: Trablusqərb müharibəsi, Uşi müqaviləsi, İtaliyanın On İki Adanı müvəqqəti işğal edib qaytarmaması və Birinci Dünya müharibəsinə Antanta tərəfində qoşulması türk ictimaiyyətində İtaliyaya qarşı mənfi təsəvvür yaratmışdı. Lakin müharibədən sonra İtaliya İzmir və Fiume limanlarını ala bilmədi, İzmirin İngiltərənin müdaxiləsi ilə yunanlara verilməsi İtaliya ilə müttəfiqləri arasında çat yaratdı. Bu fonda Anadoludakı italyan qoşunları Kuvayi-Milliyyəyə göz yumdu, yerli türk idarələri ilə birgə işləməyə çalışdı və Milli Mübarizənin qələbəsinə inandıqdan sonra sakitcə çəkildi.

Fəslin əsas dramaturgiyası tarixlərin üst-üstə düşməsindədir. 11 oktyabr 1922-ci ildə Mudanya barışığı imzalanır və İtaliya nümayəndələrinin mehriban mövqeyi türk tərəfində gələcək münasibətlərə ümid yaradır. Cəmi üç həftə sonra, 30 oktyabrda, «Romaya yürüş»dən sonra Mussolini hakimiyyətə gəlir, özündə baş nazirlik, xarici və daxili işlər nazirliklərini birləşdirir. Kitab göstərir ki, onun Türkiyəyə qarşı sərtləşən bəyanatları Milli Mübarizə dövründə yaranmış müsbət havanı qısa müddətdə dağıdacaqdı.

Ən dəyərli hissə mətbuat təhlilidir. Ankara hökumətinin yarımrəsmi orqanı «Hakimiyyət-i Milliyyə» qəzeti İtaliyadakı hadisələrin «öz mühüm məsələlərimizlə məşğul olduğumuz üçün» diqqəti o qədər də cəlb etmədiyini yazır. Türk qəzetləri çevrilişi ertəsi gün «Son dəqiqə» başlıqları ilə verir, amma xəbərlər demək olar ki, tamamilə beynəlxalq agentliklərdən götürülür və şərhsiz qalır. Diqqəti çəkən əsas məqam çevrilişin «qansız» olmasıdır. Mussolininin kral tərəfindən qəbul edildikdən sonra saray qarşısında dediyi «Bir neçə saata qədər bir nazirliyə deyil, bir hökumətə sahib olacaqsınız» sözləri də türk mətbuatına yansıyır.

Fəsil türk mətbuatının Mussolininin xarici siyasətinə diqqətini də izləyir: onun İngiltərə və Fransa ilə yaxınlaşma arzusu, Lord Kerzona və Puankareyə göndərdiyi «səmimi» teleqramlar, Parisdən gələn «iki latın xalqının birliyi Avropa sivilizasiyasını xilas edəcək» teleqramı, Lozanna konfransında İtaliyanın «ədalətli» davranacağı vədləri. Türk tərəfinin gözləntisi aydındır: Lozannada İtaliyanın hansı tərəfdə dayanacağı. «Mussolininin getdikcə sərtləşən bəyanatları» bölməsi isə ilk həftələrdəki sükutun necə tədricən narahatlığa çevrildiyini göstərir.

Bu fəslin güclü tərəfi eyni zamanda kitabın zəif tərəfini də ortaya qoyur. Fəsil açıq şəkildə dövri mətbuata əsaslanan akademik məqalədir: dili Osmanlı türkcəsindən sitatlarla ağırdır, cümlələr uzundur, arxiv mənbələri isə mətn daxilində göstərilmir. Kitabın digər fəsilləri — məsələn, faşizm nəzəriyyələri — tamam başqa üslubda, daha ümumi və ensiklopedik dildə yazılıb. Bu, kitabın müxtəlif mənbələrdən toplandığını hiss etdirir və «bir nəfəsdə» oxunuş vədini çətinləşdirir.

Buna baxmayaraq, fəsil faşizm mövzusunda türkdilli oxucu üçün nadir perspektiv təqdim edir: böyük tarixi hadisəyə kənardan, yeni qurulmaqda olan bir dövlətin qəzet səhifələrindən baxmaq. Azərbaycan oxucusu üçün də maraqlıdır, çünki Mudanya, Lozanna və Milli Mübarizə kontekstini İtaliya prizmasından göstərir. Faşizmi ümumi şəkildə öyrənmək istəyən isə nəzəriyyələr və Hitler fəsillərindən başlamalı, bu fəsli isə tarixi əlavə kimi oxumalıdır.

• Fəsillər ayrı-ayrı rejimlərə və mütəfəkkirlərə həsr olunub
• Dövri mətbuatdan və siyasətçilərin çıxışlarından sitatlar
• Rəngli fotoşəkillər və kənar sütunlarda qısa bioqrafiyalar
• Kitabın sonunda ədəbiyyat siyahısı və tərcüməçinin mənbələri