Gazi Han Osman
Uyğundur
- Osmanlı tarixinin kökünə maraq göstərənlərə
- Çoxxətli, geniş miqyaslı tarixi romanları sevənlərə
- Canlı döyüş səhnələri axtaran macəra həvəskarlarına
- Bizans-Səlcuq-türk üçbucağını bir yerdə görmək istəyənlərə
Uyğun deyil
- Tarixi şəxsiyyətləri sadəcə arxa fon kimi istəyənlərə
- Qısa, tək xətli romanları sevən oxuculara
- Çoxsaylı personaj adlarından çaşan oxuculara
- Sentimental, yavaş templi nəsr axtaranlara
Roman qəribə bir açılışla başlayır — 1920-ci il, Yunan qoşunları Bursanı işğal edib, gənc zabit Sofokles Osman Qazinin türbəsinə girib məzarı təhqir edir, fotoşəkil çəkdirir. Bu, kitabın əsas hekayəsi deyil — sadəcə bir neçə səhifəlik prolog, amma məqsədi aydındır: 660 il sonra da bu adamın adı hələ kimlərinsə qorxusunu, kimlərinsə qürurunu təyin edir. Sonra roman geri, 1260-cı illərə, əsl başlanğıca qayıdır.
Əsas hekayə Bizans sərhədindəki kiçik bir köçəri tayfa — Qayılar — ilə başlayır. Tayfa bəyi Ertuğrul Qazi yetmiş yaşını keçmiş, ömrünü döyüş meydanlarında və köç yollarında keçirmiş yorğun, amma hələ diri bir insandır. Kitab onun təkrarlanan qəribə yuxusu ilə açılır — kiçik bir qazandan daşan su bütün dünyanı bürüyür, uzaqdan bir səs "Qut olsun!" deyir. Bu yuxu, elə oğlu Osmanın doğumu ərəfəsində başlayıb, o vaxtdan bəri təkrarlanır. Müəllif bunu izahsız, sadəcə bir peyğəmbərlik işarəsi kimi buraxır — nə olduğunu sən özün, sonrakı tarixdən bilirsən.
Ertuğrulun öz keçmişi də qısaca xatırladılır — Amudəryadan başlayan, Monqol istilası üzündən Azərbaycana, Əhlata, sonra Mardinə sürüklənən uzun bir köç tarixi. Bu hissə bəzən quru tarixi arayış kimi oxunur, amma faydalıdır — kitabın əsas mesajını dəstəkləyir: bu tayfa əvvəldən yenilməz deyildi, davamlı qaçan, itirən, yenidən qurulan bir xalq idi.
Paralel olaraq, romanın ən maraqlı elementlərindən biri erkən meydana çıxır — Gündüz Alpın (Ertuğrulun qardaşı) meşədə xilas etdiyi, keçmişi izah olunmayan sirli bir gənc, Aksungur. Kim olduğu, haradan gəldiyi açılmır — müəllif bunu bilərəkdən bulanıq saxlayır, oxucunu sonrakı fəsillərə çəkən bir sual kimi.
Roman burada gözlənilmədən başqa bir dünyaya keçir — Səlcuq sarayı. İzzeddin Keykavus və Rükneddin Kılıçarslan qardaşları, Monqol hökmdarı Mengü xanın əmri ilə ölkəni bölüşdürüb, hər ikisi taxtın tam sahibi olmaq üçün intriqa qurur. Bu xətt bir az akademik/quru başlasa da, kitabın əsas mesajını göstərir — Anadolu bu dövrdə Monqol vassalıdır, kiçik bəyliklərin (o cümlədən Qayıların) sərbəst hərəkət sahəsi məhz bu böyük gücsüzlükdən doğur.
Üçüncü xətt isə Bizansdır — İnegöl təkfurunun problemli oğlu Nikola (atasının barmağını kəsəcək qədər sərt xasiyyətli bir yeniyetmə) və Konstantinopolda General Aleksiosun zülmündən qaçmağa çalışan şahzadə Maria. Bu xətlərin hələ bir-biri ilə necə kəsişəcəyi açıq qalır, amma müəllif üç fərqli dünyanın (türk, monqol-səlcuq, bizans) eyni tarixi anı necə fərqli yaşadığını göstərməyə çalışır.
Əhatə olunan hissənin ən güclü səhnəsi, şübhəsiz, quldurlarla döyüşdür — Aksungur və bir neçə alp az sayda olsalar da, kəskin, kinematoqrafik təsvirlərlə yazılmış bir mübarizəyə girir. Döyüş ağır itkilərlə yekunlaşır, kitabın ilk böyük emosional zərbəsini vurur — kim sağ qalır, kim qalmır, bunu spoyler bölməsində açıram. Müəllifin döyüş səhnələrini yazma tərzi diqqətəlayiqdir — uzun deyil, amma sıxdır, hər zərbənin ağırlığı hiss olunur.
Əhatə olunan hissə "3 il sonra" vaxt sıçrayışı ilə bitir — Domaniç yaylağında böyümüş Osmancıq artıq başqa uşaqlarla güləş tutur, tayfa onun gücünə baxıb mırıldanır. Bu, kitabın əsl qəhrəmanının hələ uşaq olduğunu, əsl hekayənin isə yeni-yeni başladığını xatırladan zərif bir keçiddir.
- Döyüş səhnələri qısa, kəskin cümlələrlə yazılıb — templ heç vaxt düşmür
- Üç paralel xətt (türk / monqol-səlcuq / bizans) fəsil-fəsil növbələşir
- Tarixi arayış hissələri bəzən nəqletmə axınını kəsir
- Dialoqlar dövrün ruhuna uyğun, arxaik amma anlaşıqlı
Eyni müəllifin, eyni tarixi dövrün başqa bir romanı — bənzər templ və üslub
Yenə eyni müəllifdən, fərqli bir türk-islam sülaləsinin qurulma hekayəsi
Osmanlının qurulmasını daha ədəbi, klassik bir dillə izah edən başqa bir baxış
Quldurlarla döyüşdə Aksungurun yanındakı iki əziz personaj həyatını itirir: təcrübəli müalicəçi Otacı Ana yaralarından taqətdən düşüb yol üstündə canını tapşırır, gənc döyüşçü Aymelek isə quldur başçısına son zərbəni endirdikdən dərhal sonra sinəsinə saplanan mızraqdan qurtula bilmir. Aksungur, dostlarının ölümünə şahid olsa da, döyüşü udur — quldur dəstəsi dağılır, sağ qalanlar (Gündüz Alp və Dodurgalı köməyə çatan digər alplarla birlikdə) meydanı təmizləyir. Aksungurun özünün kim olduğu, haradan gəldiyi bu hissədə hələ açılmır — müəllif bunu bilərəkdən sirr saxlayır.
Bölmə, üç il sonrasına sıçrayaraq bitir: Domaniç yaylağında artıq bir az böyümüş Osmancıq digər uşaqlarla güləş tutur, tayfa üzvləri onun gücünə heyran qalır. Bu, faciədən sonra gələn sakit, ümidverici bir final — kitabın əsl qəhrəmanının hələ uşaqlıqdan güc topladığını göstərir, əsl macəra isə hələ qabaqdadır. Roman bu nöqtədə — Osman hələ uşaq yaşındaykən — dayanır, sonrakı hissələr (Ertuğrulun ölümü, Osmanın bəy olması kimi) artıq bu icmalın hüdudlarından kənardadır.
Əhatə. İcmal romanın ilk ~110 səhifəsini (təxminən ilk 30%) əhatə edir; qalan hissə açılmır (yalnız bu hissənin öz sonluğu spoyler bölməsində verilib). Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — icmal türkcə mətndən hazırlanıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
