Marksizm — Sınıflar Savaşı
Uyğundur
- Marksın həyatı və Kommunist Manifestin məzmunu ilə ilk dəfə tanış olmaq istəyənlərə
- XIX əsr fəhlə hərəkatı, 1848 inqilabları və Paris Kommunası haqqında qısa xronologiya axtaranlara
- Seriyanın «Kapitalizm» və «Faşizm» cildlərini oxuyub ideologiyalar üzrə müqayisə aparmaq istəyənlərə
Uyğun deyil
- Marksizmə balanslı, tənqidi və ya akademik baxış axtaranlara
- «Kapital»ın iqtisadi nəzəriyyəsini ətraflı öyrənmək istəyənlərə — bu fəsil əsasən yazılma tarixidir
- XX əsr sosialist təcrübəsinin və onun süqutunun təhlilini gözləyənlərə
Fəsil sadə və aydın bir sxemlə başlayır: sinfi mübarizə ayrı-ayrı «qızışdırıcıların» icadı deyil, muzdlu əməyin özündən doğan praktikadır. Fəhlələrin ən sadə mübarizəsi üç tələb ətrafında formalaşır — əmək haqqının artırılması, maaş azaldılmadan iş gününün qısaldılması və təşkilatlanma azadlığı. Kitab buna tarixi bir maraqlı detal da əlavə edir: tətil formasının hələ qədim Misirdə və Çində, eramızın I əsrində Roma hakimiyyəti altındakı Misirdə sənədləşdirildiyini yazır. Ardınca tətil təşkilatının özündə sinfi həmrəyliyin və yardım kassalarının necə yarandığı izah olunur.
Sonra fəsil siyasi fəhlə hərəkatının ilk formalarına keçir: Fransız inqilabında Qrakx Babyöfün «Bərabərlər sui-qəsdi», İngiltərədə London Corresponding Society, Napoleon müharibələrindən sonra ümumi seçki hüququ uğrunda liqa və nəhayət çartist partiyası. Burada kitabın faktiki zəifliyi ilk dəfə görünür: Peterloo qırğını 1817-ci ilə aid edilir, halbuki bu hadisə 1819-cu ildə baş verib. Bu tip səhvlər kitab boyu təkrarlanır — məsələn, Kommunist Manifestin tarixi bir yerdə 1848, bir neçə səhifə sonra 1847 kimi verilir, «Kapital»ın çapı isə «29 aprel 1967»-yə düşür.
Utopik sosializm bölməsi fəslin ən balanslı hissəsidir. Sen-Simon, Furye və Ouenin ideyaları — kapitalizmi israfçı, ədalətsiz və plansız sistem kimi görmək, istehsal vasitələrinin ümumi mülkiyyətini təklif etmək — aydın ümumiləşdirilir, «utopik» adının onlara sonradan Marksist ənənə tərəfindən verildiyi və bunun Marksın öz sosializmini «elmi» adlandırması ilə bağlı olduğu da qeyd olunur. Hubermanın «haraya getmək istədiklərini bilirdilər, amma oraya necə gedəcəklərini bilmirdilər» fikri yerində işlədilib.
«Marksist nəzəriyyənin yaranması» bölməsi isə dürüst bir qeydlə başlayır: sinif və sinfi mübarizə anlayışlarını Marks və Engels kəşf etməyib, onlardan əvvəl utopik sosialistlər və Tyerri, Gizo kimi burjua tarixçiləri işlədiblər. Lakin bundan sonra mətn təsvirdən təbliğə keçir: Manifest «proletariatın sinfi şüurunun ali forması» kimi təqdim edilir və fəslin qalan hissəsi Manifestin öz mətninin uzun parçalarından — «Avropanı bir kabus gəzir» girişindən və «Burjualar və proletarlar» bölməsindən ibarətdir. Mənbə mətnini oxumaq faydalıdır, amma bu, müəllif təhlilinin yerini tutmur.
Oxuduğumuz digər fəsillər də eyni problemi göstərir. Bioqrafiya fəsli Marksı «bütün zamanların ən böyük mütəfəkkirlərindən biri» adlandırır, Kommunist Liqasından uzaqlaşanları isə «dönüklər» və «qaypaqlar» kimi təsvir edir və mətnin bugünkü «fəhlə sinfi inqilabçıları üçün» əhəmiyyətini vurğulayır; «Kapital» fəsli iqtisadi nəzəriyyəni deyil, kitabın yazılma və çap tarixini danışır; üçüncü fəslin böyük hissəsi Leninin məşhur «Marksizmin üç mənbəyi» yazısından sitatdır. Marksın ailəsinin adının dəyişdirilməsi haqqında cümlə isə «Herschel» adını Karl Marksın öz adı kimi oxunmağa imkan verir, halbuki bu, atası Heinrich Marksın doğum adı idi.
Nəticədə kitab Marksizmin klassik mətnlərinə və XIX əsr fəhlə hərəkatının xronologiyasına bir giriş kimi müəyyən qədər faydalıdır, lakin arxa qapaqda vəd olunan suallara — Marksizm necə yox oldu, necə yenidən doğula bilər, sol ziyalılar harada səhv etdi — cavab vermir; SSRİ-nin süqutu iki cümləyə sığdırılıb. Mövzunu ciddi öyrənmək istəyən oxucuya kitabın öz ədəbiyyat siyahısındakı Hobsbaum və Mandel kimi müəlliflərə birbaşa müraciət etməyi və bu cildi seriyanın digər ideologiya kitabları ilə müqayisəli oxumağı tövsiyə edirik.
- Doqquz qısa fəsil və kənar sütunlarda şəxslərin qısa bioqrafiyaları
- Kommunist Manifestdən geniş parçalar
- Sonda müəllif və tərcüməçi ədəbiyyat siyahıları
Eyni seriyadan, Marksizmin tənqid etdiyi sistem haqqında — saytımızda icmalı var
Eyni seriyadan, XX əsrin başqa bir böyük ideologiyası haqqında — saytımızda icmalı var
Marksist iqtisadiyyata yaxın bir iqtisadçının inkişaf baxışlarına akademik yanaşma — saytımızda icmalı var
«Marksist nəzəriyyənin yaranması» bölməsi dürüst bir qeydlə başlayır: sinif və sinfi mübarizə anlayışlarını Marks və Engels kəşf etməyib, onlardan əvvəl utopik sosialistlər və Tyerri, Gizo kimi burjua tarixçiləri işlədiblər. Bundan sonra mətn Manifesti «proletariatın sinfi şüurunun ali forması» kimi təqdim edir və fəslin qalan hissəsi Manifestin öz mətninin uzun sitatlarından ibarətdir.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
