Gelişen Komedya

Ön sözdə Anday kitabın necə yarandığını səmimi danışır: tənqidçi Memet Fuat ondan teatr haqqında dağınıq yazılarını bir yerə yığmağı xahiş edib. Anday bunun «sadə bir kitab» olduğunu, ziyalıların burada yeni heç nə tapmayacağını açıq etiraf edir — hədəfi teatra yenicə aşiq olmuş, «durmadan kitab axtaran gənclər»dir. Sonda isə daha böyük arzusunu da yazır: mənbələrə və güclü müasir yozumlara əsaslanan tam bir teatr tarixi. Bu təvazökar çərçivə kitabı düzgün qiymətləndirmək üçün vacibdir: qarşımızda dərslik deyil, bir şairin seçdiyi oxu siyahısı var.

Ən yaxşı bölmə birincidir. Sokratın Adeimantosla dialoqunda Platon şeiri «sadə nəql», «təqlid» və ikisinin qarışığı kimi üçə bölür, sonra tragediya və komediyanın insanın «ən zəif yanını» — ağlamaq və gülmək istəyini — bəslədiyi üçün ideal dövlətdən qovulmasını tələb edir. Andayın şərhi burada canlanır: o, Platonun bu bölgüsünün bu gün Türkiyədə dildən düşməyən «epik teatr» anlayışını izah etmək üçün hələ də əvəzsiz olduğunu, «yaxşı təqlid – pis təqlid» ayrımının isə sənətdən yalnız «müsbət qəhrəman» tələb edən müasir yazarlara dayaq verdiyini göstərir. Ən iti müşahidəsi isə ironikdir: Platon təqlidi pisləyir, amma öz fəlsəfəsini məhz personajları danışdıraraq, yəni təqlid yolu ilə yazır.

Ardınca Aristotelin «Poetika»sından seçilmiş hissələr gəlir: təqlid sənətlərinin vasitə, obyekt və üsula görə fərqlənməsi, tragediyanın hissələri, «hekayə tragediyanın ruhudur» tezisi. Anday bunları Platonun mövqeyi ilə qarşılaşdırır və iki filosofun toqquşmasından «irəlilədici nəticələr» çıxdığını vurğulayır. Sonra Frensis Fergyusonun essesi — Andayın öz tərcüməsi — «hərəkət» ilə «hekayə» arasındakı fərqi «Kral Edip» üzərində göstərir: oyunun hərəkəti «Layın qatilini axtarmaq»dır və Sofokl hadisələri, xarakterləri və dili bu axtarışın ətrafında qurur. Moskva Bədii Teatrının «hər rolun hərəkətini bir cümlə ilə ifadə et» qaydasının xatırlanması aktyorluqla maraqlananlar üçün xüsusilə faydalıdır.

Komediya bölməsinin girişində Anday əsas ipi göstərir: Platonda komediyanın «heç bir hörmətli yeri» yox idi, Molyer və Qoqol da eyni «nüfuzsuzluq kədəri» ilə yaşayıblar. Molyerin «Qadınlar məktəbinin tənqidi»ndən sonra Anday onun komediya görüşünü yeddi bəndə yığır: teatrda doğru düşünmək üçün xüsusi yer yoxdur, parterin zövqü önəmlidir, komediya tragediyadan asan deyil, əksinə, yaşayan insanları təsvir etdiyi üçün daha çətindir. Qoqol hissəsinə yazılan qısa girişdə isə maraqlı bir tarixi detal var: aktyor Şepkin «Müfəttiş»in məmurlarını Qoqolun istədiyi kimi «içimizdəki pisliklərin simvolu» yox, sadəcə oğru məmurlar kimi gördüyü üçün birinci əlavəni oynamaqdan imtina edib.

Kitabı Uayli Sayferin «Komediya anlayışımız» essesi bağlayır və bu, həqiqətən, ən müasir mətndir. Sayfer Berqson və Meredit kimi XIX əsr nəzəriyyəçilərinin komediyanı «qonaq otağına» həbs etdiyini, XX əsrin bombaları, düşərgələri və «böyük yalanları»ndan sonra isə gülməli ilə faciəvinin ayrı saxlanmasının mümkün olmadığını deyir. Kafka «dəhşətli adət komediyaları» yazan müasir Yeremya, Klee və Cakometti fiqurları isə insanın gülünc iztirabının təsviridir. Andayın komediya ilə tragediyanın kəsişdiyi nəzəriyyəni sona qoyması bütün seçməyə məntiqli bir istiqamət verir.

Zəif tərəflər aydındır. Andayın öz mətni cəmi on səhifə civarındadır, şərhlər çox vaxt parçaların xülasəsi ilə məhdudlaşır. Tərcümələr köhnəlmiş terminlərlə doludur («komedya», «dram», «sağtöre»), parçalar isə kəsik verilir — kimin, hansı nəşrdən tərcümə etdiyi hər yerdə göstərilmir. Buna baxmayaraq, 96 səhifədə Platondan Kafkaya qədər uzanan bir xətt çəkmək az iş deyil.

• Klassik mətnlərdən kəsik parçalar, hər birindən sonra müəllif xülasəsi
• Üç tematik bölmə: antik mübahisə, tragediyadan drama, komediya
• Bəzi essələr Andayın özünün tərcüməsidir (M.C.A. imzası ilə)