Gelişen Komedya
Uygun
- Tiyatro tarihi ve kuramına ilk kez yaklaşan öğrencilere ve amatör oyunculara
- Platon–Aristoteles tartışmasını kısa, özgün metinler üzerinden görmek isteyenlere
- Komedya ile tragedyanın modern çağda nasıl yakınlaştığı sorusunu merak edenlere
Uygun değil
- Anday'ın kendi geniş ve özgün tiyatro kuramını bekleyenlere
- Eksiksiz, sistemli bir tiyatro tarihi arayanlara — kitap yalnızca 96 sayfalık bir seçkidir
- Güncel, sade bir Türkçe ile okumak isteyenlere — çeviriler 1960'ların dilindedir
Önsözde Anday kitabın nasıl doğduğunu içtenlikle anlatır: eleştirmen Memet Fuat ondan tiyatro üzerine dağınık yazılarını bir araya getirmesini istemiştir. Anday bunun «basit bir kitap» olduğunu, aydınların burada yeni bir şey bulamayacağını açıkça kabul eder — hedefi tiyatroya yeni tutulmuş, «durmadan kitap arayan gençler»dir. Sonda daha büyük bir hayalini de yazar: kaynaklara ve güçlü çağdaş yorumlara dayanan eksiksiz bir tiyatro tarihi. Bu alçakgönüllü çerçeve kitabı doğru değerlendirmek için önemlidir: karşımızda bir ders kitabı değil, bir şairin seçtiği okuma listesi var.
En iyi bölüm ilkidir. Sokrates'in Adeimantos'la konuşmasında Platon şiiri «düz anlatma», «taklit» ve ikisinin karışımı olarak üçe ayırır, ardından tragedya ve komedyanın insanın «en zayıf yanını» — ağlama ve gülme isteğini — beslediği için ideal devletten kovulmasını ister. Anday'ın yorumu burada canlanır: Platon'un bu bölümlemesinin, bugün Türkiye'de dilden düşmeyen «epik tiyatro» kavramını açıklamak için hâlâ vazgeçilmez olduğunu, «iyi taklit – kötü taklit» ayrımının ise sanattan yalnızca «olumlu kişi» bekleyen günümüz yazarlarına destek verdiğini gösterir. En keskin gözlemi ise ironiktir: Platon taklidi kınar, ama kendi felsefesini tam da kişileri konuşturarak, yani taklit yoluyla yazar.
Ardından Aristoteles'in Poetika'sından seçmeler gelir: taklit sanatlarının araç, nesne ve tarz bakımından ayrılması, tragedyanın bölümleri, «hikâye tragedyanın ruhudur» tezi. Anday bunları Platon'un tutumuyla karşılaştırır ve iki düşünürün çatışmasından «ilerletici sonuçlar» çıktığını vurgular. Sonra Francis Fergusson'un yazısı — Anday'ın kendi çevirisi — «hareket» ile «hikâye» arasındaki farkı Kral Oidipus üzerinden gösterir: oyunun hareketi «Laios'un katilini aramak»tır ve Sofokles olayları, karakterleri ve dili bu arayışın çevresinde kurar. Moskova Sanat Tiyatrosu'nun «her rolün hareketini tek cümleyle söyle» kuralının anılması oyunculukla ilgilenenler için özellikle yararlıdır.
Komedya bölümünün girişinde Anday ana ipi gösterir: Platon'da komedyanın «hiç de saygılı bir yeri» yoktu, Molière ile Gogol de aynı «itibarsızlık üzüntüsü» içinde yaşamıştır. Kadınlar Mektebi'nin Tenkidi'nin ardından Anday Molière'in komedya görüşünü yedi maddede toplar: tiyatroda doğru düşünmek için özel bir yer yoktur, parterin zevki önemlidir, komedya tragedyadan kolay değil, tersine, yaşayan insanları anlattığı için daha zordur. Gogol bölümüne yazılan kısa girişte ise ilginç bir tarihsel ayrıntı var: oyuncu Şçepkin, Müfettiş'teki memurları Gogol'ün istediği gibi «içimizdeki kötülüklerin sembolü» olarak değil, düpedüz hırsız memurlar olarak gördüğü için birinci eki oynamayı reddetmiştir.
Kitabı Wylie Sypher'in «Komedya Anlayışımız» yazısı kapatır ve bu gerçekten en modern metindir. Sypher, Bergson ve Meredith gibi XIX. yüzyıl kuramcılarının komedyayı «oturma odasına» hapsettiğini, XX. yüzyılın bombaları, kampları ve «büyük yalanları»ndan sonra ise gülünç ile trajiğin ayrı tutulamayacağını söyler. Kafka «korkunç töre komedyaları» yazan modern bir Yeremya, Klee ve Giacometti figürleri ise insanın gülünç ıstırabının resmidir. Anday'ın komedya ile tragedyanın kesiştiği kuramı sona koyması bütün seçkiye mantıklı bir yön verir.
Zayıf yanlar açıktır. Anday'ın kendi metni on sayfa civarındadır, yorumlar çoğu zaman parçaların özetiyle sınırlı kalır. Çeviriler eskimiş terimlerle doludur («komedya», «sağtöre»), parçalar kesik verilir — kimin, hangi baskıdan çevirdiği her yerde belirtilmez. Buna rağmen 96 sayfada Platon'dan Kafka'ya uzanan bir çizgi çekmek az iş değil.
- Klasik metinlerden kesitler, her birinin ardından yazar özeti
- Üç tematik bölüm: antik tartışma, tragedyadan drama, komedya
- Bazı yazılar Anday'ın kendi çevirisi (M.C.A. imzasıyla)
Kitaptaki tartışmanın ana kaynağı — tam metin olarak
Sypher'in tartıştığı klasik komedya kuramı
Tiyatro nedir sorusuna XX. yüzyıl yönetmeninin cevabı
Kitabı Wylie Sypher'ın «Komedi anlayışımız» denemesi kapatır ve bu, en çağdaş metindir. Sypher, Bergson ve Meredith gibi 19. yüzyıl kuramcılarının komediyi «oturma odasına» hapsettiğini, 20. yüzyılın bombaları, kampları ve «büyük yalanları»ndan sonra gülünç ile trajiği ayrı tutmanın olanaksız olduğunu söyler.
Bir sorununuz varsa bize yazın. Yayınevi, yazar, hak sahibi ya da sadece okuyucu — fark etmez. Bu incelemede telif hakkı açısından sorunlu bir şey varsa, inceleme yazarı sitenin kurallarını ihlal etmişse, ya da sadece bir öneriniz ya da şikayetiniz varsa, hey@kitabdanevar.com adresine yazın. Meseleyi mahkemeye taşımadan, kendi aramızda çözmek istiyoruz: başvuruyu 48 saat içinde inceliyor, gerekirse incelemeyi düzeltiyor ya da tamamen kaldırıyoruz.
