Bilişsel Psikoloji — Zihnin Hükmü: Davranış ve Fizyolojik Denklem

Birinci fəsil kitabın ən yaxşı hissəsidir. İnsanın instinkt və reflekslərlə yaşaya bilmədiyi, məlumatı simvolik düşüncə vasitəsilə biliyə və davranışa çevirdiyi fikri üzərində qurulub. «Şüurlu olduğunun şüurunda olmaq», özünü «mən» kimi konseptuallaşdırmaq, başqalarına dair «zehin nəzəriyyəsi», introspeksiya, vicdan, dil və fərziyyəvi düşüncə növbə ilə izah edilir. Fərziyyəvi düşüncənin elmi mühakimənin əsası olduğunu göstərən abzaslar aydındır; amma bəzi ümumiləşdirmələr — «məktəb təhsili almamış yetkinlər» fərziyyəvi düşünə bilmir, «psixopatın itirdiyi şey dəyərlər sistemidir» — mənbəsiz və kobud səslənir.

İkinci fəsil — koqnitiv neyroelmin tarixi — kitabın ən zəif redaktə olunmuş hissəsidir. Frenologiya, lokalizasiyaçı görüş (Hughlings Jackson), «bütöv sahə» görüşü (Flourens), bixeviorizm və koqnitiv inqilab, Qolci və Kaxalın neyron doktrinası, Penfild, Sperri və Qazzaniqa ardıcıl verilir, lakin cümlələr çox vaxt maşın tərcüməsini xatırladır: «incelenir ve incelenir» kimi təkrarlar, PET və fMRT-nin cümlənin ortasından qopmuş halda verilməsi, «aküler hakimiyet sütunları» (göz dominantlığı sütunları) kimi anlaşılmaz terminlər. Faktiki xətalar da var: Sperri və Qazzaniqanın «bölünmüş beyin» işləri 1950-ci deyil, 1960-cı illərə aiddir.

Üçüncü fəsil — duyum və qavrayış — tamamilə başqa üslubdadır: qısa təriflər, bəndlər və Türkiyə lisey psixologiya dərsliyindən tanış nümunələr. Qavrayışda seçicilik üçün «bir sinifdə iki qoyun və bir çoban», qavrayışda sabitlik üçün «qaranlıqda qara görünən Türk bayrağının qırmızı qavranılması», məkan qavrayışı üçün «Malatya Türkiyənin şərqindədir». Bu nümunələr didaktik baxımdan işləyir, amma ingilis müəllifinin tərcümə olunmuş kitabında olmaları mətnin mənşəyi haqqında ciddi suallar doğurur. «Hallüsinasiya əsasən ruhi xəstələrdə və alkoqoliklərdə görülür» kimi ifadələr isə köhnəlmiş və damğalayıcıdır.

Dördüncü fəsil — «nümunə tanıma» — kitabın ən böyük uyğunsuzluğudur. Koqnitiv psixologiyada bu mövzu insanın obyektləri necə tanıdığına (şablon uyğunlaşdırma, əlamət analizi, Bidermanın komponentlərlə tanıma nəzəriyyəsi və s.) aiddir; kitab isə səhifələr boyu maşın öyrənməsində əlamət çıxarma, əlamət seçimi, filtr, «sarmalama» və hibrid alqoritmlər, məlumat bazaları və hesablama xərcindən danışır. Bu mətn açıq-aşkar kompüter elmləri mənbəyindən götürülüb və insan idrakı haqqında demək olar heç nə demir.

Seriyanın başqa cildlərində də gördüyümüz kimi (məsələn, «Uzaq Şərq Sivilizasiyaları»nın bir hissəsinin «Şintoizm»lə eyni olması), «Angela Dainty» adı altında müxtəlif mənbələrdən tərtib olunmuş mətnlər toplanıb; arxa qapaqdakı «narahatlıq müalicəsinə dair empirik məlumatlar, vaka formulyasiyaları və davranış müdaxiləsi üzrə addım-addım təlimatlar» vədi kitabın məzmunu ilə heç uyğun gəlmir.

Nəticədə kitab koqnitiv psixologiyaya giriş kimi tövsiyə edilə bilməz: birinci fəslin fəlsəfi essesi və üçüncü fəslin sadə nümunələri müəyyən qədər faydalı olsa da, bütövlükdə mətn nə ardıcıl bir nəzəri çərçivə, nə də etibarlı məlumat təqdim edir. Bu mövzu ilə maraqlanan oxucu üçün saytımızda icmalı olan E. Bruce Goldsteinin dərsliyi kimi sistemli bir mənbə daha doğru seçim olar.

• Qısa fəsillər, başlıq və bəndlərlə bölünmüş mətn
• Sxemlər (məsələn, nümunə tanıma sisteminin blok-sxemi)
• Sonda mənbələr və tərcüməçinin mənbələri siyahısı