Kral Oidipus
Uyğundur
- Qədim yunan dramaturgiyasının "analitik teatr" texnikasının necə işlədiyini görmək istəyən oxuculara
- Fatalizm, qismət və insan iradəsi mövzularında dərin fəlsəfi mətnlər axtaranlara
- Freydin "Oidipus kompleksi" anlayışının kökünü orijinal mənbədən oxumaq istəyənlərə
- Dramatik ironiyanın ədəbiyyatda necə istifadə olunduğuna dair klassik nümunə axtaran ədəbiyyat həvəskarlarına
Uyğun deyil
- Müasir, sürətli süjetli əsərlər axtaran, arxaik dilə hazır olmayan oxuculara
- Xor (koro) hissələrinin uzun monoloqlarına səbirsizlik göstərəcək oxuculara
- Yalnız "xoşbəxt son"lu hekayələr oxumaq istəyənlərə — bu, klassik faciə janrının ən qaranlıq nümunələrindən biridir
Facia Fivə şəhərinin sarayının qarşısında, vəba içində əzab çəkən xalqın Kral Oidipusa yalvarışı ilə açılır — məhsul çürüyür, sürülər ölür, qadınlar doğa bilmir. Oidipus özünü hər zaman xalqına yaxın tutan, məsələni özü həll etmək üçün şəxsən gələn bir hökmdar kimi təqdim olunur — bir vaxtlar Sfinksin tapmacasını həll edib şəhəri xilas etmiş qəhrəman.
Kreon Delfi kahinindən xəbərlə qayıdır: vəbanın səbəbi köhnə kral Laiosun heç vaxt qisası alınmamış qətlidir. Sofokl burada faciənin əsas mexanizmini — "analitik teatr" texnikasını — işə salır: keçmişin gizli faciəsi geriyə-dönüş (flashback) olmadan, indiki zamanda tədricən üzə çıxarılır.
Oidipus dərhal bütün şəhərin önündə bir and içir — qatili tapıb sürgün edəcəyinə, ona heç bir sığınacaq verilməyəcəyinə. Bu səhnənin gücü tamaşaçının artıq bildiyi (Oidipusun özünün qatil olduğu) bir həqiqəti qəhrəmanın bilmədiyi anda yaşanır — klassik dramatik ironiyanın dərs kitabı nümunəsi: Oidipus öz-özünə lənət oxuyur.
Kor kahin Teiresias səhnəyə gətirilir, amma danışmaqdan imtina edir — "sən öz taleyini daşı, mən öz taleyimi" deyərək getmək istəyir. Oidipusun təzyiqi artdıqca Teiresiasın müqaviməti də artır, bu, tamaşaçıda gərginliyi tədricən yüksəldən klassik bir ritorik döyüş yaradır.
Oidipus hirslə Teiresiasın Laiosun qətlində iştirakda şübhəli olduğunu iddia edəndə, kahin nəhayət partlayır: "Aradığın adam sensin! Kralın qatili sensin!" Bu, mətnin bu icmalda açılan hissəsinin zirvə nöqtəsidir — Oidipus bunu dərhal rədd edir, sui-qəsd nəzəriyyəsi ilə Kreonu şübhəli sayır, həqiqətin hələ qəbul edilmədiyi anı yaşadır.
Görmək/kor olmaq metaforası artıq bu ilk qarşıdurmada qurulur — fiziki cəhətdən kor olan Teiresias həqiqəti "görür", gözləri sağlam olan Oidipus isə kordur. Bu ziddiyyət faciənin sonuna qədər inkişaf edəcək mərkəzi simvoldur.
- Sofoklun "analitik teatr" texnikası — keçmişin faciəsi tədricən, indiki zamanda açılır, geriyə-dönüş yoxdur
- Dramatik ironiya: tamaşaçı önündən Oidipusun taleyini bilir, lakin qəhrəman bilmir — hər replika ikili məna daşıyır
- Görmək/kor olmaq metaforası mətn boyu təkrarlanır (kor kahin həqiqəti "görür", görən kral kordur)
- Üç vahidlik qaydasına (zaman, məkan, hərəkət) ciddi riayət edilir
Eyni müəllifin Fivə silsiləsindən, Oidipusun qızının taleyini davam etdirən əsər
Freydin Oidipus kompleksini bağladığı ikinci böyük faciə, oxşar "bilmək/gecikmək" gərginliyi
Qısa cavab: Laiosun qatilini axtaran Oidipusun özü həmin qatil çıxır. O, Laiosun və İokastənin oğludur, bilmədən atasını öldürüb, anası ilə evlənib. Həqiqət üzə çıxanda İokastə özünü asır, Oidipus isə öz gözlərini kor edir.
Teiresias əvvəl danışmaq istəmir, Oidipus onu cinayəti tərtib etməkdə günahlandırdıqdan sonra isə açıq deyir: «Aranan katil sensin». Oidipus bunu Kreonun taxtı ələ keçirmək üçün qurduğu tələ sayır, Kreonla ağır mübahisə edir. İokastə onları ayırır və təsəlli üçün kehanətlərə inanmamağı məsləhət görür: Laiosa övladının onu öldürəcəyi bildirilmişdi, amma övladı doğulandan sonra ayaqları bağlanıb dağa atılmışdı, Laios isə üç yolun kəsişdiyi yerdə quldurların əlində ölmüşdü. Bu yerin adını eşidən Oidipus qorxuya düşür və öz keçmişini danışır: Korinthosda Polybosun və Meropenin oğlu sayılırdı; Delfidə atasını öldürəcəyini, anası ilə evlənəcəyini eşidib qaçmış, yolda üç yolun qovuşduğu yerdə qarşısına çıxan ihtiyarı və yanındakıları öldürmüşdü.
Korinthosdan xəbərçi gəlib Polybosun öldüyünü bildirir, Oidipus isə kehanətdən qurtulduğunu düşünür. Amma xəbərçi onun Polybosun doğma oğlu olmadığını açır: Oidipusu Kithairon dağında körpə ikən bağlı ayaqlarla tapıb Polybosa o verib, körpəni isə ona Laiosun çobanlarından biri vermişdi. İokastə daha çox araşdırmamaq üçün yalvarır, Oidipus isə dinləmir və İokastə ümidsiz halda saraya girir. Laiosun köhnə qulu olan çoban sorğuya çəkilib məcbur danışanda deyir ki, körpə Laiosun sarayında doğulub, onu ona İokastə «öldürmək üçün» verib, çünki atasını öldürəcəyi xəbərindən qorxurdu; çoban isə ona acıyıb körpəni xəbərçiyə verib.
Hər şeyi anlayan Oidipus «Ey gün işığı, bu səni son görüşüm olsun!» deyib saraya qaçır. Saraydan çıxan xəbərçi anladır ki, İokastə yataq otağında özünü asıb. Oidipus onu asılı tapıb ipi açır, sonra onun paltarından qızıl sancaqları götürüb öz gözlərinə batırır və bir daha bu fəlakətləri, sevdiklərini görmək istəmədiyini deyir.
Qanlı üzlə sahəyə çıxan Oidipus Apollonu günahlandırır, amma gözlərini öz əlləri ilə kor etdiyini bildirir. Kreondan onu şəhərdən qovmasını, İokastə üçün layiqli məzar düzəltməsini və iki qızına toxunmağa icazə verməsini xahiş edir; Kreon qızları gətirdir. Oidipus onların taleyinə ağlayır: heç kim onlarla evlənməyəcək. Kreon qovulma barədə qərarın Tanrıdan gələcəyini deyir, sonra «gəl, amma uşaqları burax» deyir, Oidipus isə qızları əlindən verməkdən imtina edir. Faciə xorun son sözləri ilə bitir: kimsənin həyatının son gününü görmədən xoşbəxt sayılmaması.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
