Aylaklar
Uyğundur
- Ailə saqaları və köhnə İstanbul atmosferini sevən oxuculara
- Osmanlıdan Respublikaya keçidin sosial tarixinə maraq göstərənlərə
- Qara yumorla yazılmış psixoloji portretlərdən zövq alanlara
Uyğun deyil
- Sürətli süjet və gərgin hadisələr axtaranlara
- Açıq erotik səhnələrdən narahat olan oxuculara
- Köhnə türkcə ifadələrlə dolu dildən yorulanlara
Roman çox gözəl bir səhnə ilə açılır: Köprüdən Kadıköyə gedən axşam vapurunda yaşlı qadın yüksək səslə şikayət edir — qulluqçu qız gəlinə «kiçik xanım» əvəzinə «xanımefendi» deyib, halbuki evdə ondan başqa xanımefendi ola bilməz. Kar əri başını yelləyir. Bir yolçu onu «Rüsumat Nazirliyindən Kazım bəy» kimi tanıyır, qadın isə dərhal düzəldir: «Davut bəydir, ərimdir». Bir neçə səhifədə Anday bütün romanın tonunu qurur: təkəbbür, kar qulaqlar, səhv tanınan insanlar və heç kimin kimsəni eşitmədiyi bir ailə.
Ən yaddaqalan fəsil köşkün tarixidir. Şükrü paşa köşkü bir gün padişahın qonaq gələcəyi ümidi ilə tikdirir, ikinci mərtəbəni sultanın zövqünə görə döşəyir — və padişah heç vaxt gəlmir. Ömrünün sonunda bunamış paşa gecələr ikinci mərtəbəni dinləyir, «Öskürdü?» deyə soruşur və ölümündən bir həftə əvvəl yatağını o mərtəbənin şüşəli qapısının qabağına salır. Bu səhnə həm gülməli, həm də ürəkağrıdandır və bütün romanın metaforasıdır: gəlməyəcək bir keçmişi gözləyən insanlar.
Davut bəy kitabın ən orijinal obrazıdır. Gəncliyində Parisdə Gənc Türklərlə işləyib, sonra siyasəti buraxıb «meraq»lara qapılıb: tüstüsüz siqaret icad etmək, Arqo gəmisinin izi ilə Qızıl Yunu tapmaq, Yuşa təpəsinə Fateh Sultan Mehmetin yüz metrlik heykəlini dikmək. Köşkün zirzəmisinə balıqçılardan «Arqonavtlar» toplayır, onlara dərs keçir və şərab içirir. Arvadı xəstələnəndə ona təsəlli vermək əvəzinə Türkiyədə xərçəng tədqiqat fondu yaratmaq planını danışır. Anday onu nə gülünc, nə də qəhrəman edir — sadəcə özünə də yad bir insan kimi göstərir.
Dündar bəy ilə Davut bəy arasındakı söhbətlər romanın fikri nüvəsidir. Dündar köhnə Məşrutiyyət inqilabçısıdır: sürgünə göndərilib, edama məhkum olunub, indi heç nəyi yoxdur. Davut bəyə görə siyasət «astronomiya və arxeologiya kimi bir bəzəkdir», Dündara görə isə İttihadçılar ölkəni batırıb. Müəmmər isə hər ikisinə qarşı «kainatın insan üçün heç bir xüsusi məqsədi yoxdur» deyir və hüquq fakültəsinə getməklə getməmək arasında fərq görmür. Üç nəslin bu dialoqu romanı sadə ailə komediyasından daha dərin edir.
Qadın obrazları da güclüdür. Mürşidə anasının əlində ailə tarixini əzbərləyən, evdən çıxmayan, qulluqçuların əşyalarını axtaran və nəhayət içkiyə qurşanan bir qadına çevrilir. Pakizə bir dans müəlliminə — keçmiş Qadiri dərvişinə — vurulduğu üçün tələsik saralı Qalibə ərə verilir. Nəsimə «fəzilətdən bıxdığı» üçün ərindən bir aktyora qaçır. Anday onların talelərini mərhəmətlə, amma heç bir sentimentallıq olmadan yazır.
Müəmmərin uşaqlığı haqqında səhifələr də çox təsirlidir. Leman xanım nəvəsini «soyun çıbanlarından» qorumaq üçün onu evdə müəllimlərlə oxudur, leblebi, çərəz, oyun və uşaq jurnallarını qadağan edir. Məktəbə gedəndə sinif yoldaşları onu itələyir, çantasını deşir, papağının içinə mürəkkəb tökür, o isə yalnız ağlayır, amma onlardan ayrılmaq da istəmir. Liseyin son sinfində Müəmmər içkiyə başlayır: «Dünya mənə dözülməz gəlir» deyir. Anday burada bir tərbiyə sisteminin ironiyasını göstərir: uşağı «haradan gəldiyini bilsin» deyə böyüdən ailə ona hara gedəcəyini heç vaxt öyrətmir.
Zəif tərəfləri də var: süjet demək olar ki, irəliləmir, roman bir-birinin ardınca gələn tərcümeyi-hallardan ibarət olur və bəzi oxucular üçün bu yorucu ola bilər. amma bunun kitabın özü ilə əlaqəsi yoxdur. Yenə də «Aylaklar» türk ədəbiyyatında «köşk romanı» ənənəsinin ən ağıllı və ən gülməli nümunələrindən biridir.
- Kinayəli, yığcam və şeir kimi dəqiq nəsr
- Hər biri ayrıca hekayə olacaq qədər canlı obrazlar
- Gülüşlə kədəri eyni səhnədə birləşdirən məharət
Eyni müəllifin son romanı
Köhnə köşkdə dağılan bir ailə və nəsillər arası toqquşma
Köhnə İstanbul, Şərq ilə Qərb arasında qalan ziyalılar
Bir gün köşkə uzaq bir qohum gəlir. Leman xanım ilə Mürşidə bütün axşam ona pivə içirərək ailə tarixini danışırlar. Gecə Mürşidə sərxoş halda gəncin otağına girir və onunla yatır, səhər isə «yarın gecə de gəlirəm» deyir. Gənc səhər tezdən qaçıb gedir. Mürşidə bir müddət sonra hamilə qalır; Leman xanım heç nə soruşmadan uşağı aldırır. Bundan sonra Mürşidə tamamilə içkiyə qurşanır. Pakizə isə bir il evli qaldıqdan sonra Müəmməri doğuşdan bir neçə gün sonra ölür; ölümünün intihar olduğu da söylənir.
Nəsimə dörd ay sonra köşkə qayıdır və hamını ağladan bir hekayə danışır: qaçdığı aktyor Naci heç vaxt böyük rol ala bilmədiyi üçün içkiyə qurşanıb, onu otel otağında tək buraxıb, bir gecə dostu ilə «öp!» deyə onu məcbur edib. Nəsimə köşkdə yerləşir. Bir gecə Mürşidə zirzəmidə «bəyaz, havada uçan bir şey» görür; Leman xanım bunun Pakizənin ruhu olduğuna qərar verir. Həmin gecə Qalib saralı tutma keçirir. Leman xanım nəvəsi Müəmmərlə Beyoğlunda bir «ruhçu həkim»in seansına gedir. Medium Erenköy köşkünü təsvir edir, amma dediklərinin heç biri köşkdə yoxdur. Seansa gələn tələbələrdən biri isə Müəmmərin gələcək həyat yoldaşı Ayladır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
