Mentalist — Akıl Okuma Sırları

Giriş şəxsi faciə ilə açılır. 1986-cı il aprelin 12-də müəllifin qardaşı Christian paraşütlə tullanarkən həlak olur. Bir neçə həftə sonra qardaşının otağını yığışdıran Thorsten onun aldığı fokus ləvazimatını tapır və «hüdudsuz bir dünyaya» bağlanır. Bütün cib xərcliyini fokuslara verir, Amerika səfərində «Siegfried və Roy» şousuna yaşı çatmadığı üçün anası onu qadın kimi bəzəyib aparır, 90-cı illərdə Fransanın fokus çempionu olur. Sonra tərcüməçilik oxuyarkən diqqəti bədən dili və hipnoza yönəlir və mentalist kimi səhnəyə çıxır. Kitabı da qardaşına həsr edir.

Birinci fəsil algının məhdudiyyətləri haqqındadır və ən faydalı hissədir. Havener oxucuya sadə təcrübələr təklif edir: otaqdakı mavi əşyaları sayın, sonra baxmadan üç yaşıl əşya deyin. Hərflərin yeri dəyişmiş mətni oxumaq, təkrarlanan sözləri fərq etməmək, Corc Millerin «yeddi üstəgəl-çıxı iki» qaydası, yeni maşın alanda həmin modeli hər yerdə görmək — bunlar diqqətin necə «filtrləndiyini» yaxşı göstərir. Müəllifin əsas fikri budur: «Dünya düşündüyümüz şeydir.» Gözləntilərimiz gördüklərimizi müəyyən edir.

Fəslin ikinci yarısında problemlər başlayır. Havener tanınmış psixoloji araşdırmaları (müəllimlərin gözləntisinin şagirdlərin qiymətinə təsiri, Richard Wisemanın «şanslı və şanssız insanlar» təcrübəsi) mənbə göstərmədən qısaca danışır və nəticələri sadələşdirir. Ardınca «ilk təəssürat demək olar həmişə doğrudur» deyir, bir neçə cümlə sonra isə xarici görünüşə görə xarakter haqqında hökm vermənin mümkün olmadığını yazır. Sarı əllərin qaraciyər problemini və «depressiyaya meyli», solğun əllərin anemiyanı göstərdiyi kimi iddialar isə tibbi baxımdan ciddi qəbul edilə bilməz.

Səhnə hekayələri isə həqiqətən maraqlıdır. Tamaşaçının boynundakı oval ləkədən və sol əlindəki qısa dırnaqlardan onun skripkaçı olduğunu çıxarır, amma bunu birbaşa demir: «Mədəniyyəti və estetikanı sevən, harmoniyaya önəm verən birisiniz» kimi ümumi cümlələrlə başlayır və tamaşaçı özü «təsdiqlədikcə» irəliləyir. Bu, «soyuq oxuma»nın dərsliyə layiq nümunəsidir və müəllif bunu dürüstcəsinə göstərir. Gizlədilmiş əşyanı tapa bilmədiyi bir şouda isə tamaşaçının qəsdən yanlış istiqamət düşündüyünü anlayır və vəziyyəti zarafata çevirərək xilas edir.

İkinci fəsil «ideomotor hərəkət»i izah edir: bir istiqaməti güclü düşünəndə bədənimiz ona doğru hiss olunmayacaq qədər azca hərəkət edir. Havener bu fəndin tarixini maraqla danışır: J. Randall Brown, gözü bağlı faytonla şəhərdə gizlədilmiş əşyanı axtaran və otopsiya zamanı həlak olduğu iddia olunan Washington Irving Bishop, sonra nasistlərin əvvəl himayə edib sonra öldürdüyü Erik Jan Hanussen. Bunun ardınca oxucuya masada səkkiz əşya ilə «fikir oxuma» təcrübəsi təklif olunur. Bu hissə kitabın ən əyləncəli və ən dürüst tərəfidir.

Ümumi qiymətləndirmə: kitab qısa, sürətli oxunur və səhnə mentalizminin necə işlədiyinə dair maraqlı pəncərə açır. Amma müəllif özü son sözdə «mən elm adamı deyiləm», «bir çox texnikanı danışdım, amma izah etmədim» deyir. Bu dürüstlük təqdirəlayiqdir, lakin oxucu kitabdan sistemli bilik yox, əyləncəli səhnə xatirələri və bir neçə faydalı müşahidə gözləməlidir. Türkcə tərcümə almancadan edilib və səlis oxunur.

• Səhnədən gələn canlı, yumorlu hekayələr
• Evdə dərhal sınana bilən sadə algı və «fikir oxuma» təcrübələri
• Mentalizm tarixindən maraqlı fiqurlar (Bishop, Hanussen)